Samo Sedno. Jak zbudować poczucie własnej wartości?

Tekst
Z serii: SAMO SEDNO
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Dorota Gromnicka

Jak zbudować poczucie własnej wartości?


Redaktor prowadzący: Renata Kicka

Redakcja: Maria Białek

Korekta: Łukasz Mackiewicz, eKorekta24.pl

Opracowanie graficzne: Eliza Goszczyńska, Grażyna Faltyn, Studio F

Skład i łamanie: Marcin Satro

Opracowanie okładki: Krzysztof Zięba, TonikStudio.pl

Adaptacja okładki: Stefaniuk Studio – Krzysztof Stefaniuk

© Edgard 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną oraz kopiowanie na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym skutkuje naruszeniem praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie przytoczone w tej książce historie osób są poparte obserwacjami z terapii, ale imiona i fakty zostały zmienione, więc wszelkie podobieństwo do osób rzeczywistych jest przypadkowe.

Samo Sedno

Edgard

ul. Belgijska 11

02-511 Warszawa

tel./fax: (22) 847 51 23

e-mail: samosedno@samosedno.com.pl

wydanie I

Warszawa 2013

Konwersja:

Spis treści

Wstęp

Część I. Poczucie własnej wartości – kilka faktów

1. Kontekst teoretyczny

Definicja i charakterystyka pojęcia

Wysokie i niskie poczucie własnej wartości

Różnice kulturowe, płciowe oraz indywidualne

Znaczenie poczucia własnej wartości

2. Jak kształtuje się własna wartość

Czynniki wpływające na poczucie własnej wartości

Własna wartość w ujęciu uniwersalnym i subiektywnym

Proces wzmacniania poczucia własnej wartości

3. Zafałszowane poczucie własnej wartości

Dojrzała postawa versus autodestrukcja

Mylenie pojęć (egoizm, pycha, zarozumialstwo)

Część II. Jak postrzegasz swoją wartość – diagnoza

4. Przyjrzyj się sobie

Kontakt ze sobą

Problem z poczuciem własnej wartości

Poczucie własnej wartości – obciążenie czy korzyść?

5. Stan własnej wartości

Bilans, czyli twoja wiedza o sobie

Wpływ innych ludzi i własny

Koszty niskiej samooceny

Część III. Jak budować poczucie własnej wartości – praktyka

6. Planowanie budowy poczucia własnej wartości

Kierunek działań

Twoje przygotowanie

7. Zasady

Odpowiedzialność

Świadomość

Życzliwość

Terapia

8. Narzędzia, techniki, ćwiczenia

Konstruktywne myślenie

Asertywność

Akceptacja siebie

Wybory i wartości

9. Etapy budowy poczucia własnej wartości

Spotkanie z wewnętrznym dzieckiem

Komunikacja wewnętrzna i zewnętrzna

Żal i przebaczenie

Eliminacja toksyn

W chwilach trudności i niepowodzeń

Część IV. Studium przypadków

10. Różne drogi rozwoju

Andrzej: Kochać w dobry sposób

Anna: Można popełniać błędy

Magda: Szanować siebie samego

Majka: Podążać za tym, co ważne

Aśka: Inicjować to, co dobre

Tomasz: Być sobą

Zakończenie

Bibliografia

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

20% rabatu na kolejne zakupy na litres.pl z kodem RABAT20

Wstęp
Doświadczanie własnej wartości jest wyzwaniem

Jeśli chcesz poczuć swoją wartość, musisz uznać ją za ważną kwestię w twoim życiu, na tyle ważną, że poświęcisz jej poznaniu i kształtowaniu czas, energię i starania. Poczucie własnej wartości można zacząć poznawać i budować lub rozwijać w każdej chwili. Robisz to, czytając ten poradnik i wykonując zawarte w nim ćwiczenia, konfrontując się ze swoją przeszłością, teraźniejszością i przyszłością, podejmując terapię… Zapewne są chwile, kiedy zastanawiasz się nad samym sobą, np. dostrzegając w sobie uległość, zbytnią wrażliwość na opinię innych, niepewność, drażliwość, niechęć do kompromisu. Zastanawiasz się, dlaczego tak jest, co z tym zrobić, jak przestać ze sobą walczyć… Tracisz w ten sposób mnóstwo energii, czasu. Szczęście po prostu ucieka ci sprzed nosa. Nie sądzisz, że o wiele lepiej jest działać w swojej sprawie niż przeciwko sobie?

Jeśli naprawdę pragniesz zmiany, jeśli naprawdę chcesz się poczuć dobrze ze sobą, na równi z innymi, ale mimo kolejnych prób nie udało ci się tego osiągnąć, ponieważ stare tendencje wracały, zatrzymaj się, skoncentruj się na sobie i podejmij aktywności, dzięki którym zyskasz poczucie godności i szacunku do samego siebie oraz uporządkujesz trudne sprawy i relacje. A jeśli masz wrażenie, że na ogół dobrze czujesz się ze sobą, wykorzystaj ten czas, żeby się wzmocnić i ubogacić.

Doświadczanie własnej wartości jest procesem

Proces ten rozpoczął się w dniu twoich narodzin i wciąż trwa. Od tego, co o sobie myślisz, jak siebie traktujesz i jak postrzegasz się w relacjach z otoczeniem, zależy twoje zachowanie, a także to, co dzieje się w twoim życiu i jak się w nim odnajdujesz. Każdy człowiek chce być szczęśliwy, choć dla każdego oznacza to co innego. Trudno będzie ci osiągnąć szczęście i je docenić, jeśli sam ze sobą nie czujesz się dobrze. Oczywiście poczucie własnej wartości nie jest jedynym wyznacznikiem szczęścia czy dojrzałości psychicznej, ma jednak duży wpływ na to, jak przebiega twoje życie, jakich wyborów dokonujesz. Stanowi solidny fundament dobrego życia.

 

Często pacjenci, którzy rozpoczynają u mnie terapię, mówią wprost lub między wierszami (przytaczając historie ze swojego życia) o niskiej samoocenie, braku poczucia własnej wartości. Chcą pracować nad tym, chcą zmiany. Uwikłani w swoją bezradność, są zmęczeni tym, jak wygląda ich życie i jak bardzo nie lubią siebie. Gubią się w tym, co jest dla nich dobre, nie potrafią zadbać jednocześnie o siebie i o innych. Naprawdę wiele jest osób, które nie widzą swojej wartości, zatraciły ją, nie dbają o nią. Być może jesteś jedną z nich. Poczucie własnej wartości jest bardzo istotne w osiąganiu dojrzałości, tworzeniu dobrych relacji, radzeniu sobie z kryzysami. Pomaga funkcjonować na co dzień, wspiera w ważnych momentach życia, w kluczowych decyzjach, ochrania, motywuje, umożliwia dawanie i przyjmowanie miłości oraz dobra. Mimo to wciąż jest ono dla wielu trudno dostępne (nie da się go przecież wyprodukować naprędce, udawać, kupić, dostać w prezencie), a przez innych zaniedbywane. Niskie poczucie własnej wartości nie tylko wywołuje lęk, nasila kompleksy, nieśmiałość, skłania do uległości, lecz także wyzwala agresję, sprawia, że człowiek staje się niedostępny, odczuwa przymus wykazywania się, zdobywania, dominowania, postawienia na swoim, udowodnienia za wszelką cenę, że sobie poradzi i ma rację. A jak jest u ciebie?

Czy zastanawiałeś się, dlaczego…

…tak ci zależy, żeby inni cię lubili? Dlaczego przebywanie wśród ludzi i załatwianie różnych spraw cię stresuje? Dlaczego nie robisz tego, czego pragniesz? Dlaczego porównujesz się z innymi i podcinasz sobie skrzydła? Dlaczego przechowujesz w pamięci swoje porażki niczym drogocenne ordery? Dlaczego mówisz rzeczy, które ranią? Dlaczego to gesty i uwaga innych ludzi nadają ci znaczenie? Dlaczego zamiast żyć, analizujesz? Dlaczego zamiast mostów do innych ludzi budujesz mury? Przecież to wszystko działa przeciwko tobie!

Czy ta książka jest dla ciebie?

Tak, jeśli dotyczy cię któraś z wymienionych poniżej sytuacji:

 źle się ze sobą czujesz;

 jesteś na ogół z siebie niezadowolony;

 nie poznałeś jeszcze swojej wartości;

 chcesz się czuć godnie;

 chcesz mieć źródło oparcia w sobie;

 czujesz przymus zadowalania innych;

 nie potrafisz zadbać o swoje dobro;

 uważasz, że jesteś do niczego, bezużyteczny, głupi;

 trudno ci stwierdzić, do czego masz prawo;

 jesteś niepewny, uległy, „mało wyraźny”;

 tworzysz dystans, nie potrafisz okazywać ciepła;

 na zagrożenie reagujesz agresją;

 tkwisz w niszczących cię relacjach, powielasz negatywne zachowania;

 jesteś przekonany, że nie zasługujesz na szczęście, pomoc;

 masz kłopot z zachowaniem równowagi między dawaniem i braniem.

Nie bez powodu trzymasz w ręku poradnik, który ma wnieść coś do twojego życia, pomóc odnaleźć i zbudować swoją wartość. Mam nadzieję, że uda nam się wspólnie nad tym popracować. Oczywiście książka, moje wskazówki, przykłady i ćwiczenia mają być dla ciebie pomocą, kierunkiem, jednak przede wszystkim potrzebne będzie twoje zaangażowanie, wysiłek, podejmowanie prób innego zachowania, abyś mógł odczuć upragnioną zmianę. Aby zbierać owoce tej pracy, trzeba zasiać ziarna w zaoranej glebie. To będzie praca od podstaw. Ale jakże pasjonująca jest to podróż i przygoda!

Jak czytać poradnik?

Powoli – nie od razu Rzym zbudowano. Poczucia własnej wartości też nie zbudujesz w jeden dzień. Wykonuj ćwiczenia, nawet jeśli wydają ci się dziwne. Opór wskazuje, że podchodzisz do pilnie strzeżonych obszarów; zastanów się, dlaczego nie chcesz czegoś zrobić. Zaznaczaj fragmenty, które są dla ciebie ważne, odkrywcze. Wracaj do nich często. Niejednokrotnie zapomnisz o swoich odkryciach, zanim się w tobie utrwalą. Na pewno pomoże ci towarzysz, przyjaciel, bliska osoba, z którymi możesz porozmawiać, skonfrontować opinie, dzięki temu poszerzysz perspektywę rozumienia zagadnień poruszanych w poradniku.

Być może lektura tego poradnika zainspiruje cię do wprowadzenia zmian w życiu, cięższej pracy nad swoim rozwojem lub do podjęcia terapii. Pamiętaj, że kłopoty z poczuciem własnej wartości często są objawami innych problemów. Temat ten został dość szeroko omówiony, abyś mógł przyjrzeć się sobie w szerszym kontekście, zobaczyć, co się z tobą dzieje w różnych obszarach funkcjonowania teraz i co działo się w przeszłości.

Nie zrażaj się ilością pracy, którą trzeba włożyć w budowanie poczucia własnej wartości! Wskazówki zawarte w tym poradniku pomogą ci osiągnąć sukces, odpowiednio nakierują, uwrażliwią. A jeśli jakiś głos w twojej głowie będzie usiłował przekonać cię, że i tak nie ma sensu się wysilać – nie wierz mu. Twoje starania mają sens, bo chodzi o ciebie. Nie postrzegaj budowania poczucia własnej wartości jako kolejnego męczącego zobowiązania, wyrzeczenia czy straty czasu. Zobacz w nim radość tworzenia.

Praca nad poczuciem własnej wartości i podejmowane w związku z nią decyzje nie mogą być oderwane od kontekstu, w którym jesteś zanurzony. Okopywanie się wyłącznie w swoich prawach i odczuciach mogłoby być niebezpieczne i destrukcyjne dla ciebie oraz relacji, na których ci zależy. Proces budowania własnej wartości nie ma prowadzić cię do odgrodzenia się od świata czy zwalczania go, ale do odkrycia najlepszego sposobu porozumienia ze sobą i z innymi.

Lektura poradnika, który trzymasz w rękach, może okazać się dla ciebie ważnym przeżyciem. Nie oczekuj jednak, że po przeczytaniu ostatniej strony poczujesz w sobie ogromną zmianę. Znajdziesz się wówczas dopiero na początku drogi. Potraktuj tę książkę jak przewodnik, który podpowiada, co robić, żeby czuć się ze sobą lepiej, na co zwracać uwagę. Ćwicz i ciesz się z efektów.

Część pierwsza Poczucie własnej wartości – kilka faktów

Rozdział 1
Kontekst teoretyczny

Z tego rozdziału dowiesz się:

 czym jest poczucie własnej wartości;

 jak można definiować to pojęcie;

 jakie są cechy osób z niskim i wysokim poczuciem własnej wartości;

 czy różnice kulturowe i płciowe mają wpływ na poczucie własnej wartości;

 dlaczego poczucie własnej wartości nie jest wrodzone i trzeba je budować.

Na pewno słyszałeś, jak ktoś mówi o kimś, że ma niską samoocenę, niskie poczucie własnej wartości lub przeciwnie – że jest zbyt pewny siebie, ma o sobie zbyt wysokie mniemanie. Może nawet sam tak się wypowiadałeś. O poczuciu własnej wartości wnioskujemy z zachowania, z tego, jak postrzegamy siebie samych, co o sobie myślimy. Refleksja nad gnębiącą nas bezsilnością, zmęczeniem, poniesionymi porażkami i brakiem zadowolenia z siebie często skłania nas do podjęcia działań. Mamy przekonanie, że poczucie własnej wartości to element umożliwiający odpowiednie funkcjonowanie na co dzień, w relacjach z otoczeniem, w pracy, pozwalający na efektywne radzenie sobie z problemami, podejmowanie wyzwań. Ten, kto zna swoją wartość, ma w sobie pewien rodzaj siły i spokoju, nie musi stawiać wokół siebie murów, nieustannie walczyć.

Rzadko rozpoznajemy w kimś adekwatną samoocenę, stosowne poczucie własnej wartości. Oceniamy w sposób czarno-biały – albo dana osoba nie czuje swojej wartości, albo ma ją za wysoką. Czy można jednak być zbyt wartościowym? Nie. Podobnie jak nie można być zbyt zdrowym, zbyt sprawnym. Zdarza się, że kojarzymy arogancję, upór, bezwzględność z wysokim poczuciem własnej wartości. Cechy te wskazują jednak na niskie poczucie własnej wartości. Aby uniknąć niejednoznaczności, na początek zdefiniujmy zatem kluczowe pojęcia.

Definicja i charakterystyka pojęcia

Cytat

Zachowywałam się jak ogrodnik, który przynosi do ogrodu sadzonkę róży, krzycząc przy tym:

– Boże, za chwilę na pewno tę różę zarosną mi chwasty! Tak! Już widzę, z tych trawek dookoła na pewno wyrośnie perz! A ten krzak pod płotem celowo tak rozstawia gałęzie, żeby zasłonić słońce! A może to ta róża sama chowa się w cień, bo chce umrzeć? Poza tym w jej korzeniach na pewno za chwilę zalęgną się robaki i zjedzą ją od dołu, więc najlepiej od razu posypię cały ogród trucizną, żeby żadne robactwo się nie zalęgło.

Beata Pawlikowska, W dżungli samotności, Instytut Wydawniczy Latarnik im. Zygmunta Kałużyńskiego, Warszawa 2010, s. 25–26.

Czy zastanawiałeś się, dlaczego człowiek przypomina takiego ogrodnika?

Wielu psychologów, filozofów i innych naukowców próbowało jak najtrafniej objaśnić, czym jest poczucie własnej wartości. W literaturze przedmiotu można znaleźć blisko 100 definicji. To dowodzi, że objaśnienie tego pojęcia jest niezwykle trudne – niełatwo precyzyjnie określić coś, co zahacza o kontekst psychiczny, duchowy, społeczny, kulturowy. Niezależnie od tego, czy uznaje się poczucie własnej wartości za coś namacalnego, czy też za abstrakcyjny termin psychologiczny, decyduje ono o losie człowieka i jakości jego życia.

Autorzy opracowań naukowych zwykle przytaczają wiele definicji, wskazują różnice między nimi, kwestionują jedne, uzasadniają wyższość innych, przedstawiają swój punkt widzenia. Zanim poznasz teorię, zastanów się, czym dla ciebie jest poczucie własnej wartości, z czym ci się kojarzy. Własna koncepcja na temat zagadnienia pomaga wyznaczyć kierunek dalszych działań; przypomina o tym, co jest naprawdę ważne; pozwala zauważyć, czy zbliżasz się do istoty sprawy, czy oddalasz od niej. Oczywiście warto korzystać „z otwartych drzwi”, jednak książkowa definicja niewiele wniesie, jeśli nie będziesz rozumiał i czuł, co oznacza dane pojęcie. Być może po przeczytaniu poradnika powiesz to samo lub dokonasz jakiejś korekty.

Wykonaj ćwiczenie, a następnie przeanalizuj podane dalej przykłady.

Ćwiczenie

Czym dla ciebie jest poczucie własnej wartości?

Zanim przeczytasz definicje, odpowiedz na cztery pytania:

 Jak rozumiesz poczucie własnej wartości?

 Czym się ono przejawia?

 Co zawiera?

 Kiedy czujesz, że je masz albo że ci go brakuje?

Przykład

Poczucie własnej wartości to dla mnie…

 „…świadomość (osobista, niezmienna i niewarunkowa), że jestem wartościowym człowiekiem. Szacunek do siebie samej i swoich decyzji. Prawo do decyzji i do błędów. Dbanie o swoje granice i jasne ich stawianie z poczuciem dumy, a jednocześnie pokory i godności, a nie ze strachu, że ktoś mi wejdzie na głowę i przejmie kontrolę nade mną czy też mnie zdominuje lub wykorzysta mnie i moje działania do swoich celów. To poczucie, że moje zdanie, moje sprawy, moje przeżycia, radości i problemy są jednakowo ważne jak zdanie, sprawy itd. drugiego człowieka”. (Beata, lat 38)

 „…świadomość tego, kim się jest, to własna samoocena”. (Magda, lat 26)

 „…wiara we własne siły, w samego siebie, we własne wartości, poparta doświadczeniami i znajomością siebie”. (Zofia, lat 36)

 „…samoświadomość, wiedza o sobie, oparta na dokonaniach w życiu. To zdolność do prawego postępowania w relacjach z ludźmi, umiejętność zachowania granic między sobą a innymi”. (Karol, lat 23)

Poczucie własnej wartości, wysokie lub niskie, przejawia się zatem w tym:

 co myślimy o sobie: jestem dobry, jestem beznadziejny;

 jak traktujemy samych siebie: z szacunkiem, troską, obojętnością, wrogością, surowością, czy pamiętamy o sobie, czy zapominamy lub pomijamy siebie;

 jak postrzegamy się w relacjach z innymi: moje prawa, przekonania, uczucia są tak samo ważne jak prawa, przekonania i uczucia innych, mniej ważne, ważniejsze;

 jak podchodzimy do swoich umiejętności: mamy je, doceniamy, rozwijamy, zauważamy, bagatelizujemy, deprecjonujemy, zaniedbujemy;

 

 co do siebie czujemy: akceptację, wyrozumiałość, niechęć, brak cierpliwości, złość, obojętność;

 do czego dajemy sobie prawo lub jakie nakładamy na siebie powinności: do bycia sobą, popełniania błędów, do miłości, szczęścia, do bycia doskonałym, zawsze dobrym.

Dojrzałe poczucie własnej wartości kojarzy się z czymś dobrym, przyjemnym, umacniającym, z wzięciem odpowiedzialności za siebie, przejawianiem aktywności w sprawach osobistych, zawodowych oraz publicznych. Pozwala kształtować satysfakcjonujące relacje, reagować na trudności i błędy, wskazuje również możliwości danego człowieka i jego ograniczenia. Wiąże się z nieustanną oceną swoich mocnych i słabych stron. Przy czym słabości nie podważają prawa do istnienia, miłości, szacunku i rozwoju, lecz stanowią swoistą bazę, dzięki której można się realizować, wyrażać swoją osobowość i podejmować pracę nad sobą. W dużej mierze poczucie własnej wartości wiąże się z obrazem samego siebie, tworzonym poprzez samopoznanie, doświadczenia, informacje zwrotne od ważnych osób. Nawiązuje do tego, jacy jesteśmy, jacy chcielibyśmy być i jacy być powinniśmy.

Roger W. Sparks łączy poczucie własnej wartości z obrazem i koncepcją samego siebie.

Definicja

Poczucie własnej wartości według Rogera W. Sparksa1:

 obraz samego siebie – to, co widzisz i czujesz, patrząc w lustro; to, co myślisz, że widzą inni, kiedy patrzą na ciebie;

 koncepcja samego siebie – dostrzegane przez ciebie umiejętności, talenty, zdolności, cechy charakteru, możliwości i zalety;

 poczucie własnej wartości – to, w jakim stopniu cenisz aspekty koncepcji samego siebie.

Dojrzałe poczucie własnej wartości zawiera w sobie poczucie własnej godności, szacunek do siebie, pewność siebie, dzięki czemu człowiek podejmuje aktywność, ma siłę i energię do działania w ważnych dla siebie sprawach, kontroluje swoje zachowania i dąży do spełnienia w życiu. Osoba z wysokim poczuciem własnej wartości w pełni korzysta z teraźniejszości, jest pojednana z przeszłością i aktywnie tworzy przyszłość. Jest świadoma swoich możliwości i ograniczeń, bierze pod uwagę to, że popełnia błędy, postrzega siebie jako człowieka, a nie boga czy nieudacznika.

Nathaniel Branden w swoich rozważaniach na temat samooceny i poczucia własnej wartości wskazuje dwa zasadnicze aspekty poczucia własnej wartości.

Definicja

Poczucie własnej wartości według Nathaniela Brandena2 tworzą:

 samoskuteczność, która wyraża się poczuciem osobistej kompetencji w radzeniu sobie z wyzwaniami życia oraz wiarą we własne możliwości (m.in. zdolność do racjonalnego myślenia i podejmowania decyzji umożliwiających konstruktywne przystosowanie się do zmian);

 poczucie szacunku wobec siebie (w tym postrzeganie siebie jako osoby godnej życiowego sukcesu i osobistego szczęścia).

Wszystkie definicje poczucia własnej wartości mają wspólny mianownik: dobry stosunek do samego siebie wyrażający się poprzez szacunek, odpowiedzialność, zaakceptowanie swoich możliwości i ograniczeń, co przekłada się na satysfakcjonujące funkcjonowanie, tworzenie wartościowych relacji, realizowanie się, a także umiejętność reagowania na to, co jest niekorzystne dla nas lub innych.