Emocjonalne pułapki w związkachTekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Poznawanie wraz z partnerem własnych schematów może okazać się wyprawą w nieznane i pogłębić łączącą was więź. Nigdy jednak nie próbujcie tego w trakcie kłótni, tylko gdy oboje jesteście nastawieni pokojowo. Nie wykorzystuj wiedzy na temat schematów i stylów radzenia sobie partnera jako broni, którą go zaatakujesz. To stanowiłoby nadużycie terapii schematów! Partner i przyjaciele pomogą ci uzyskać o wiele bardziej przejrzysty obraz twojej osoby. Wykorzystaj ich wkład. Oni nie oskarżają ciebie jako człowieka – oni mówią o twoich schematach.

Wzorce schematów

Kiedy już ustalisz, które schematy najłatwiej się u ciebie uruchamiają, spróbuj zrozumieć dynamiczną interakcję schematów między członkami rodziny lub przyjaciółmi, w tym chemię schematów, zderzenia schematów oraz zablokowanie w schematach. Terminy te stosuje się w terapii na określenie interakcji powodowanych przez nasze schematy. Owe interakcje widać najwyraźniej właśnie w związku miłosnym.

Kell była w dzieciństwie wykorzystywana seksualnie przez sąsiada. Teraz łatwo uruchamiają się u niej schematy Nieufności/Skrzywdzenia oraz Wadliwości/Wstydu. Jakaś jej część wierzy, że Kell zasługuje na złe traktowanie. Kiedy kobieta poznała Billy’ego, mężczyzna natychmiast wzbudził jej zainteresowanie. Był bardzo dogmatyczny i skory do oceniania. Miał silne schematy Bezwzględnej Surowości i Nadmiernych Wymagań / Nadmiernego Krytycyzmu. Kell zaimponowała jego siła i ze swej strony zaoferowała wzorzec Podporządkowania. Problemy w ich związku pojawiły się wówczas, gdy objawił się karzący i kontrolujący styl relacji Billa, który szybko zaczął drażnić jego partnerkę. Para zablokowała się w poczuciu Wadliwości/Wstydu Kell i niezdolności Billa do reakcji, wynikającej ze schematu Zahamowania Emocjonalnego.

Powyższy przykład pokazuje, w jaki sposób można wykorzystać terapię schematów do badania, dlaczego i jak ludzie wchodzą w interakcje. Koncepcja ta umożliwia wyjaśnienie złożonej dynamiki związków.

Warto pamiętać, że uczucia, jakie odczuwamy w danej sytuacji, mogą wynikać raczej ze schematów niż z oddziaływania otoczenia. Świadomość podatności na schematy przybliży cię do źródła problemów, które leży w twoim wnętrzu, a nie w zachowaniu otaczających cię ludzi. Zamiast obwiniać innych weź odpowiedzialność za własne schematy i style radzenia sobie. Twoi bliscy nie rozumieją, jakie schematy uruchamiają się u ciebie i dlaczego tak się dzieje, więc odsuną się od ciebie albo zaczną zwalczać twoje „dziwne” reakcje. A ty znów wpadniesz w stare życiowe pułapki. Na szczęście jednak istnieje wyjście z tej sytuacji!

Na razie wystarczy zauważyć, że schematy kształtują się w dzieciństwie pod wpływem rozmaitych doświadczeń i że świadomość jednostki powiązaną z uruchomionym schematem determinują czynniki rozwojowe.

Wizualizowanie potencjału jednostki

Sięgnięcie po tę książkę było ważnym krokiem w stronę zmiany twojej przyszłości. Być może pracujesz także z terapeutą schematów. To wspaniale! Jedno i drugie zapewni ci skuteczne metody wprowadzania zmian na lepsze.

Ćwiczenie

Zamknij oczy i postaraj się rozluźnić. Wyobraź sobie siebie w stresujących okolicznościach. To może być sytuacja, która spotyka cię dość często. Następnie wyobraź sobie, że dobrze sobie radzisz w tej sytuacji, zachowujesz się tak, jak tego chcesz, zgodnie z własnymi najgłębszymi przekonaniami i wartościami. Co się dzieje w tym wyobrażeniu, czego brakuje w rzeczywistości? Czym różni się sytuacja wyobrażona od rzeczywistej? Opisz to w dzienniku. Jakie wartości najbardziej chcesz stale wcielać w życie?

Oto kierunek, w którym chcemy zmierzać: celem terapii schematów jest oddalenie nas od schematów nieadaptacyjnych, abyśmy mogli żyć po zdrowej stronie Ja dzięki wykorzystywaniu swoich zasobów wewnętrznych.

Wizualizowanie potencjału pary

Jako para macie nadzieję, że zmierzacie ku lepszej przyszłości. Niemal każdy związek ma jakiś potencjał. Gdzie ty i bliska tobie osoba chcecie być za pół roku lub za rok? Zachęcamy do tego, by kolejne ćwiczenie (zaczerpnięte od Wendy Behary z zespołu terapii par ISST) wykonać razem z partnerem.

Ćwiczenie dla par

Wykonaj ćwiczenie z partnerem. Udajcie się w miejsce, w którym przez minimum kwadrans nikt nie będzie wam przeszkadzał. Zamknijcie oczy i wyobraźcie sobie swoje przyjemne spotkanie, na przykład że robicie razem coś, co sprawia wam radość. Wyobrażana sytuacja może wiązać się z okazywaniem czułości, ale niekoniecznie z seksem. Co się dzieje w waszym wyobrażeniu? Dlaczego jesteście szczęśliwi, zadowoleni? Podzielcie się ze sobą swoimi wyobrażeniami. Co mają one ze sobą wspólnego, a czym się różnią? Jak mógłby wyglądać pierwszy krok zmierzający w kierunku urzeczywistnienia tych wyobrażeń?

Wariant ćwiczenia

Jeśli obecnie w waszym związku nie układa się najlepiej, wróć myślami do początków relacji. Co wówczas pociągało was w sobie nawzajem? Przywołaj jak najżywszy obraz swojego partnera z tamtego czasu. Przypomnij sobie, co konkretnie robiliście. Jaki oddźwięk budzi dziś w tobie to wspomnienie? Czy jest coś, co moglibyście zrobić ponownie dzisiaj? Od czego warto byłoby zacząć? Jeśli partner jest w pobliżu, powiedz mu o tym. Możecie wykonać to ćwiczenie razem podczas spotkania poświęconego rozmowie łączącej (rozmowę łączącą omawiamy w rozdziale 13).

Do przemyślenia

Co takiego dzieje się w wizualizacji, czego brakuje obecnie w waszym związku? Odpowiedź na to pytanie pomoże wam rozpoznać potrzeby, które dziś pozostają niezaspokojone. Teraz macie szansę wyznaczyć ważne cele dla waszego związku. Możecie na przykład wyobrazić sobie, że rozmawiacie swobodnie, czując się przy tym bezpiecznie, a rozmowa nie przeradza się w próbę sił.

Do zrobienia

Wróć do listy nieadaptacyjnych schematów, które najłatwiej się u ciebie uruchamiają. Rozważ opracowanie planu przekształcenia schematów nieadaptacyjnych w zdrowe strategie radzenia sobie.

Walter uznał, że w jego przypadku schemat Opuszczenia / Niestabilności Więzi stanowi podstawową przeszkodę na drodze do stworzenia satysfakcjonującego związku. Okazało się, że wszystkie kobiety, które mężczyzna poznawał w pracy, szybko czuły się przytłoczone skalą jego potrzeb emocjonalnych. Walter musiał więc pogodzić się z tym, że najpierw powinien nauczyć się samodzielnie koić. Nie mógł przerzucać odpowiedzialności za zaspokojenie własnych dziecięcych potrzeb na potencjalną partnerkę. To on odpowiadał za „adopcję” emocjonalnej części siebie i zaopiekowanie się nią, jakby była jego synem. Przygotowując się do pełnienia roli dobrego rodzica samego siebie, Walter zauważył, że może wykorzystać pewne techniki uważności, które poznał na zajęciach medytacyjnych, do samoukojenia, gdy zaczyna odczuwać lęk w związku. Mężczyzna nauczył się mówić do siebie tak, jak dobry rodzic przemawiałby do dziecka. To pomogło, choć Walter przyznał: „Nadal odczuwam silny lęk, lecz przynajmniej udało mi się rozpoznać, na czym polega problem. Na początku musiałem udawać, że w siebie wierzę, aż w końcu naprawdę uwierzyłem. Wiem, że to brzmi dziwnie, ale to naprawdę mi pomogło”.

Mary bardzo, bardzo dużo wymagała od samej siebie. Lista jej różnorodnych oczekiwań wobec siebie zajmowała wiele stron w notesie! Mary oceniała też, jaki poziom osiągnięć w poszczególnych dziedzinach ją zadowoli („właściwie to 100%”). Kiedy stwierdziła, że to wszystko jest zbyt przytłaczające, podjęła starania, by zwiększyć tolerancję na niedoskonałość. Zaczęła od pracy zawodowej i zawarła ze sobą umowę, że spróbuje złagodzić wymagania względem siebie. Pilnowała się, żeby sprawdzać swoje teksty tylko raz (a nie trzy lub cztery razy), by zobaczyć, co z tego wyniknie. Spisała na kartce przewidywania podsuwane przez schemat Nadmiernych Wymagań / Nadmiernego Krytycyzmu, które sprowadzały się do stwierdzenia: „Zrobisz mnóstwo błędów i wyrzucą cię z pracy!”. Następnie oszacowała prawdopodobieństwo wystąpienia takiego zdarzenia na 90%! Wcielając postanowienie w życie, zauważyła, że choć czasem zdarza jej się przeoczyć literówkę, to jednak jest w stanie zrobić więcej, zwłaszcza pod presją czasu. Eksperyment zaowocował odkryciem, że obniżając swoje standardy, Mary mogła pracować wydajniej. I że nie została zwolniona z pracy! W ten sposób udało jej się osłabić schemat Nadmiernych Wymagań / Nadmiernego Krytycyzmu.

Rycina 1.1 przedstawia przykładowy plan radzenia sobie z nieadaptacyjnymi schematami w związku (dolną część wypełnij samodzielnie).

Do przemyślenia

Sprecyzuj cel pracy nad zdrowym stylem radzenia sobie. Jakie kroki są potrzebne, by poczynić pewne postępy lub całkowicie przekształcić schemat nieadaptacyjny w zdrowy? Pamiętaj, iż schematy nie słabną tylko dlatego, że uświadamiasz sobie ich istnienie. Przekonanie się, że są fałszywymi przewodnikami, wymaga wypróbowania różnych zachowań. Takie eksperymenty ujawniają prawdę. Pierwszy krok polega na przezwyciężeniu emocjonalnego unikania i rzuceniu wyzwania własnym schematom oraz automatycznym reakcjom radzenia sobie przez eksperymentowanie z zachowaniem. Nie zapominaj o procentowym szacowaniu prawdopodobieństwa! Więcej piszemy o tym w kolejnych rozdziałach.


Podstawowy schemat – Walter Opuszczenie / Niestabilność Więzi
Moje sposoby kompensowania schematu Otwieranie się bardzo szybko przed potencjalnymi partnerkami w celu sprawdzenia, czy wytrzymają ze mną (testowanie kobiet?).
Zdrowe metody radzenia sobie ze schematem Zaadoptowanie i otoczenie opieką swojego Wrażliwego Dziecka.
Czego potrzebuję, gdy schemat się uruchomi Skorzystanie z technik uważności, by ukoić lęk.
Co potrzebuję usłyszeć od mojego Zdrowego Dorosłego „Jestem tu i nigdzie się nie wybieram, zostanę z tobą”.


Podstawowy schemat – Mary Nadmierne Wymagania / Nadmierny Krytycyzm
Moje sposoby kompensowania schematu Spisywanie listy oczekiwań wobec siebie, wmawianie sobie, że albo idealnie, albo do niczego, sprawdzanie wiele razy własnej pracy.
Zdrowe metody radzenia sobie ze schematem Próba wykonywania zadań poniżej poziomu perfekcji, by mieć więcej czasu i energii dla siebie.
Czego potrzebuję, gdy schemat się uruchomi Eksperyment polegający na sprawdzaniu własnej pracy tylko raz, rezygnacja z wielokrotnego sprawdzania.
Co potrzebuję usłyszeć od mojego Zdrowego Dorosłego „Perfekcjonizm wcale nie jest taki super. Może »wystarczająco dobrze« będzie okej?” „Literówki nie są w życiu najważniejsze”.


Mój podstawowy schemat
Moje sposoby kompensowania schematu
Zdrowe metody radzenia sobie ze schematem
Czego potrzebuję, gdy schemat się uruchomi
Co potrzebuję usłyszeć od mojego Zdrowego Dorosłego

Rycina 1.1. Plan przekształcenia nieadaptacyjnego schematu

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie formularza Ruth Holt.

Do zrobienia

Załóż osobny „dziennik pozytywny”, w którym będziesz zapisywać zdrowe i szczęśliwe przeżycia. Odnotowuj w nim obserwacje sprzeczne z twoimi nieadaptacyjnymi schematami.

Do przemyślenia

Co zwróciło twoją uwagę w trakcie zapoznawania się z koncepcją terapii schematów? Czy teraz możesz inaczej spojrzeć na swój związek? Czy pojawiło się jakieś olśnienie, wgląd lub zrozumienie?

Podsumowanie

Jeśli pracujesz z terapeutą schematów, to zapewne znasz już język schematów. Terapeuta prawdopodobnie pomaga ci w uświadomieniu sobie podatności na schematy. A może mówi więcej o trybach, na których i my skoncentrujemy się w dalszej części książki. Schematy oddają emocjonalną głębię i ujawniają twoją historię, a tryby łatwiej jest śledzić tu i teraz, nawet w niestabilnej sytuacji. Obie kategorie są ważne, każda w inny sposób uzupełnia obraz całości.

Będziemy cię zachęcać do spojrzenia na twój związek z kilku różnych punktów widzenia. Dzięki temu zyskasz pełniejszy obraz tego, co się w nim dzieje.

W kolejnym rozdziale omówimy narzędzia diagnostyczne, takie jak genogram, koncepcje zaczerpnięte z ważnych współczesnych teorii, takich jak teoria przywiązania i teoria systemów, a także interwencje wywodzące się z modeli terapeutycznych o potwierdzonej skuteczności, takich jak terapia skoncentrowana na emocjach i terapia schematów. Wszystkie one oferują spojrzenie z innego punktu widzenia, przy czym umożliwiają przekształcenie dysfunkcyjnych relacji w relacje bardziej stabilne i satysfakcjonujące. Właśnie takie wyzwanie podejmiemy w dalszych rozdziałach książki.

Dalsza lektura

• Niedawno wydana książka poświęcona terapii schematów i trybom: Arntz i Jacob, 2016.

• Empiryczne potwierdzenie skuteczności terapii schematów w leczeniu zaburzenia osobowości typu borderline: Bamelis, Bloo, Bernstein i Arntz, 2012; Farrell i Shaw, 2016.

• Skuteczność terapii schematów w leczeniu histrionicznego, narcystycznego i unikowego zaburzenia osobowości: Bamelis, Evers, Spinhoven i Arntz, 2014.

• Początki terapii poznawczo-behawioralnej: Beck, 1963.

• Natura schematów: Edwards, 2014.

• Zalety terapii schematów: Edwards i Arntz, 2012.

• Usztywnianie się schematów oraz ich wzorce: van Genderen, Rijkeboer i Arntz, 2012, s. 29.

• Piętnaście adaptacyjnych schematów oraz schemat Nieatrakcyjności Społecznej: Lockwood i Perris, 2012.

• Ocena Kwestionariusza Schematów Younga – 3: Sheffield i Waller, 2012.

• Schematy pozytywne: Wright, Basco i Thase, 2006.

• Rozpowszechnienie zaburzeń osobowości w populacji: Yang, Coid i Tyrer, 2010.

• Początki trybów w terapii schematów: Young, Klosko i Weishaar, 2014.

2

Czas przeszły, czas teraźniejszy – zrozumieć wzorce rodzinne

Rodzina. Wchodzimy do niej w momencie narodzin. Ktoś kiedyś porównał to do przybycia na przyjęcie z dwugodzinnym opóźnieniem. Większość tego, co ważne, już się wydarzyła, więc możemy obserwować jedynie skutki wpływu tych zdarzeń na otaczających nas ludzi. O wszystkim dowiadujemy się z drugiej ręki. Często nie wiemy, co się tak naprawdę dzieje.

Jak dojść z tym do ładu? Aby zrozumieć dynamikę własnej rodziny, potrzebujesz odpowiednich narzędzi. Jednym z nich jest genogram, swoista mapa życia rodziny na przestrzeni kilku pokoleń. Kolejnym jest autobiografia związków. W tym rozdziale omówimy oba narzędzia, nim przejdziemy do modelu przywiązania.

Genogram

Genogram obrazuje życie trzech pokoleń twojej rodziny. Użyte w nim symbole tworzą coś na kształt drzewa genealogicznego. Narzędzie to opracowano na potrzeby terapii rodzinnej, lecz dziś jest stosowane powszechnie. Pomaga zachować ogólną perspektywę, w tym rozpoznać wzajemny wpływ poszczególnych osób na siebie, a także zidentyfikować dynamikę danego systemu rodzinnego.

Z genogramu przedstawionego na rycinie 2.1 wiemy, że Bert i Nancy wychowali się w rodzinach dotkniętych problemem alkoholowym. Bert był wcześniej żonaty, ale rozwiódł się z Jane, która później zmarła na raka piersi. Nancy mieszka o wiele bliżej rodziny pochodzenia i wciąż angażuje się w rodzinne dramaty. W 1986 roku, rok po urodzeniu martwego dziecka (Ann), przeżyła wiele trudnych zdarzeń w następstwie śmierci matki. Ojciec Nancy zaczął więcej pić, a młodszy brat był hospitalizowany z powodu schizofrenii. To może wyjaśniać potrzebę dodatkowego wsparcia, którego kobieta szukała w krótkotrwałym romansie z Joe. Bert i Nancy zgłosili się na terapię par, ponieważ mężczyzna „czuje coś” do Sue – tymczasowej asystentki administracyjnej z jego biura rachunkowego. Nancy zaś skarży się na to, że mąż długo pracuje, zaniedbując obowiązki domowe i rodzinę.


Rycina 2.1. Genogram Berta i Nancy

Źródło: opracowanie własne.

Symbole wykorzystywane do stworzenia genogramu (np. kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, linia przerywana – związek nieformalny, linia ciągła – małżeństwo, jedna linia przecinająca – separacja, dwie takie linie – rozwód, przekreślenie figury – śmierć osoby) można dostosować do tego, co cię interesuje w historii twojej rodziny.

Narysuj własny genogram, uwzględniając następujące informacje:

1. Imię, wiek, wykształcenie, zawód, istotne problemy życiowe.

2. Status związku (nie jest w związku, w małżeństwie, w związku nieformalnym, w separacji, po rozwodzie).

3. Ważne wydarzenia życiowe (data urodzenia, śmierci, zawarcia małżeństwa, rozwodu, separacji – rocznice często wywołują lęk lub smutek), inne istotne stresory bądź zmiany (wypadek, choroba, zmiana pracy, przeprowadzka), zwłaszcza jeśli poprzedziły takie zdarzenie, jak zestresowanie pracą, separacja lub uszkodzenie ciała.

4. Miejsce zamieszkania rodziców oraz innych członków rodziny, wzorce migracji.

5. Pochodzenie etniczne i przynależność religijna.

Teraz uzupełnij te same informacje w odniesieniu do partnera. Nie przejmuj się, jeśli musisz przerysować schemat, by zmieścić wszystkie osoby. Pierwsze próby rozrysowania genogramu zawsze są nieudane.

Problemy rodzinne

Zaznacz wszelkie problemy, w tym nadużywanie alkoholu, uzależnienie od narkotyków, inne uzależnienia, wady genetyczne, samobójstwo, przemoc, wypadki, bezrobocie, zdradę, hazard, wykorzystanie seksualne, przestępstwa, choroby psychiczne lub psychosomatyczne. Warto stosować przyjęte symbole, na przykład @ dla alkoholizmu, ale możesz też wymyślić własne na oznaczenie dowolnych zjawisk, które uznasz za istotne.

Jeśli wszystkie te informacje stanowią kościec, to wzorce emocjonalne są ciałem. Zastanów się, kto jest uwikłany emocjonalnie lub nadmiernie się angażuje, kto z kim nie rozmawia (odcięcie emocjonalne), kto tworzy trójkąt (dwie osoby są blisko kosztem odsuniętej trzeciej osoby). Którzy członkowie rodziny są symbolem sukcesu? Jakie są kryteria tegoż sukcesu (biznesowy, akademicki, sportowy, finansowy)? Czy role związane z płcią są wyraźne? Jak ważna jest pozycja rodzeństwa? Kto jest czarną owcą, a kto kozłem ofiarnym? Kogo uznaje się za nieudacznika (i wedle jakich kryteriów)? Jakimi regułami rządzi się rodzina? Które tematy pozostają tabu, a które wzbudzają kontrowersje i spory? Jakie tajemnice kryje rodzina i jakie scenariusze są w niej rozgrywane? Dodaj wszelkie inne wzorce emocjonalne, które cię interesują.

Możesz także wziąć pod uwagę szerszy kontekst. Jakie okoliczności historyczne ukształtowały poszczególne pokolenia? Jaki wpływ na twoją rodzinę wywierały wojny, sytuacja gospodarcza, zmiany wskaźnika urodzeń, trendy kulturowe i nowe technologie? Czy wyobrażenia dotyczące płci się zmieniły, czy też pozostały takie same? Jeśli w rodzinie ktoś migrował, to jakie zmiany kulturowe w niej zaszły? Jedną z wartości kulturowych wpływających na troskę o samego siebie jest wymiar altruizm – samolubność. Czy w rodzinie nastąpiły zmiany w tym wymiarze? W jaki sposób na przestrzeni pokoleń zmieniało się znaczenie pracy? Wykorzystaj genogram do przemyślenia historii swej rodziny.

Praktyczne zastosowanie

Sporządzenie genogramu ma ważne zalety.

1. Reprezentacja. Genogram pozwala wizualnie zaprezentować wiele informacji, dzięki czemu można objąć spojrzeniem kilka pokoleń i dostrzec – być może po raz pierwszy – wyraźne wzorce rodzinne.

2. Kontekst. Genogram zapewnia kontekst dla każdego problemu, w tym także trudnej relacji. Pomyśl o problemach w swoim związku w świetle wzorców modelowanych przez twoich rodziców. Historia rodziny ukazuje, jakich obciążeń doświadczało dane pokolenie, a także możliwy wpływ traumatycznych zdarzeń, takich jak wojna czy przymusowa migracja.

3. Wątki. Genogram pozwala prześledzić dysfunkcyjne wątki powtarzające się w rodzinie, takie jak zachowania antyspołeczne, agresja, zaniedbanie, wykorzystanie seksualne lub przemoc fizyczna, uzależnienia. Czy dostrzegasz wzorce powtarzające się w kolejnych pokoleniach? Czy w dzieciństwie twoje potrzeby były zaspokajane? Jakie dostrzegasz mocne strony jednostek lub grup rodzinnych? Co wniosły do rodziny osoby, które weszły do niej poprzez małżeństwo lub związek nieformalny? Czy zauważasz coś zaskakującego?

4. Problemy. Zastanów się, kto w rodzinie zmaga się z jakimś problemem, na przykład często przeżywa lęk lub łatwo ulega stresowi. Czy nie jest to problem międzygeneracyjny, przekazywany z pokolenia na pokolenie?

5. Śledzenie. Genogram pozwala prześledzić wzorce emocjonalne. Jakie emocje są w rodzinie wyrażane, a jakie wypierane? Kto był blisko? Kto był odległy i wycofany? Czy ktoś „uciekł” z rodziny i nigdy do niej nie wrócił? Kiedy masz kiepski nastrój lub wpadasz w przesadną złość, czy widzisz źródła tych emocji w dzieciństwie?

6. Analiza. Zaznacz innym kolorem wskazówki dotyczące jakości relacji w rodzinie. Możesz też wykorzystać różne rodzaje linii, na przykład zygzakiem zaznaczyć relację konfliktową, trzema równoległymi liniami relację uwikłaną, a łącznikiem typu -||- emocjonalne odcięcie. Podejdź do tego twórczo i wymyśl własne symbole na oznaczenie na genogramie różnego rodzaju relacji.

 

7. Przewidywanie. Dzięki genogramowi można przewidywać, jak trudno będzie się uporać z problemami. Jeśli istnieją silne międzypokoleniowe wątki dysfunkcyjne, możesz założyć, że każda poprawa będzie wymagała wzmożonego wysiłku. To może też wskazywać na zaburzenia osobowości lub poważne zaburzenia psychiczne.

8. Myślenie. Zastanów się, jaki przykład dali twoi rodzice dzieciom z twojego pokolenia. Przemyśl wzorce opiekuńcze. Możesz także przemyśleć style przywiązania (zob. dalej). Jakie schematy były najbardziej widoczne u przedstawicieli poszczególnych pokoleń?

9. Duchowość. Zidentyfikuj osoby wierzące. Które z nich możesz uznać za dobry wzór do naśladowania? Czy kogoś uważasz za hipokrytę? Czy dostrzegasz w swej rodzinie jakieś wzorce związane z życiem duchowym? A może kolejne pokolenia są niewierzące?

Do przemyślenia

Narysuj własny genogram i zastanów się nad wątkami przewijającymi się w twojej rodzinie. Porozmawiaj z jej starszymi członkami. Starsi ludzie często są strażnikami przekazywanej ustnie historii rodzinnej, czasem znają też rodzinne tajemnice. Rozmowa z nimi pomoże ci zrozumieć motywy i wzorce kształtujące rodzinę przez pokolenia. Z najstarszymi członkami rodziny porozmawiaj jak najszybciej, ponieważ ich pamięć może się pogorszyć lub osoby te mogą wkrótce odejść.

Przekazywanie schematów z pokolenia na pokolenie

Schematy wskazują, że potrzeby dziecka nie zostały należycie zaspokojone. Czy dostrzegasz wzorce zaniedbania, braku należytej ochrony, przemocy, wykorzystywania, zachowań antyspołecznych? Wskazują one na chroniczne zaniedbywanie dobrostanu dziecka.

Postaraj się wskazać najważniejsze schematy w każdym pokoleniu. Zacznij od rodziców i dziadków z obu stron. Czy możesz rozpoznać dwa, trzy schematy dominujące u każdej z tych osób? Czy rozpoznajesz style radzenia sobie tych członków rodziny: poddanie się, kompensację lub unikanie? To nie tylko wzorce do naśladowania, ale także wskazówka, które schematy uruchamiały się najczęściej. Oto co możemy wyczytać z genogramu Berta i Nancy.

John, ojciec Berta, był kierownikiem w banku. Jego najwyraźniejsze schematy (i style radzenia sobie) to Nadmierne Wymagania / Nadmierny Krytycyzm (poddanie się) i Bezwzględna Surowość (poddanie się). Sue, matka Berta, alkoholiczka, wykazuje schematy Deprywacji Emocjonalnej i Wadliwości/Wstydu (unikanie przez picie alkoholu). U Alfreda, ojca Nancy, możemy rozpoznać Izolację Społeczną / Wyobcowanie (poddanie się) i Roszczeniowość/Wielkościowość (poddanie się). Jego okazjonalne upijanie się świadczy o unikaniu. U matki Nancy Janice można rozpoznać schemat Uwikłania Emocjonalnego / Nie w Pełni Rozwiniętego Ja (poddanie się) w relacji z synem, który cierpi na schizofrenię.

Prześledzenie schematów występujących u różnych członków rodziny umożliwi ci zrozumienie dynamicznych sił psychicznych, które kształtują twoją rodzinę i twoje związki.

Do zrobienia

Opatrz swój genogram kolorowymi logo, aby pokazać, kto jakie schematy wykazuje. Zaznacz za pomocą linii wpływ danej osoby na pozostałe. Porównaj pokolenia. Które schematy powtarzają się w każdej generacji? Czy istnieje na przykład wzorzec Nadmiernych Wymagań / Nadmiernego Krytycyzmu widoczny u każdego najstarszego dziecka? I tak dalej.

Do przemyślenia

Podatność na schematy stanowi wskazówkę, która pozwala odtworzyć proces emocjonalnego uczenia się w dzieciństwie. Jakie komunikaty słyszało się w twojej rodzinie? Jakie słowa padały pod twoim adresem? W co święcie wierzyłeś? Czy twoje rodzeństwo wierzyło w to samo, czy też znało inną „prawdę objawioną”? Zastanów się, jakie scenariusze kształtowały twoje życie i relacje z ludźmi. Wykonaj ćwiczenie polegające na dokończeniu zdania: „Dowiedziałem/Dowiedziałam się o sobie i mojej rodzinie, że...”. Dodawaj nowe zakończenia dopóty, dopóki któreś zdanie nie „zaskoczy” lub nie wyda ci się szczególnie ważne.

Autobiografia związków

Związki z założenia nie są łatwe. Ów banał jest oczywiście prawdą (co nie zmienia tego, że jest banałem), ale ludzie tak czy inaczej żyją w związkach, zdobywając doświadczenie, lecz gubiąc sens. Proponujemy ci następujące ćwiczenie: spisz autobiograficzną opowieść o swoich związkach. Możesz zacząć od tego, jak jako dziecko odbierałeś relację rodziców (czyli relację podstawową), następnie opisać pierwszą miłość czy wczesne zauroczenie, grupowe randki, łączenie się w pary, pierwszy pocałunek, pierwszy stały związek oraz małżeństwo. Pisząc, skup się na emocjonalnych wzlotach i upadkach oraz staraj się wychwycić powtarzające się wzorce.

Co wpłynęło na to, że jesteś dzisiaj taką osobą, jaką jesteś? Uwzględnij swoje sukcesy i niepowodzenia. Jak przystosowałeś się do pierwszych obowiązków? Kontynuuj opis, aż dojdziesz do chwili obecnej.

Terry D. Hargrave (2004) zaleca korzystanie z kwestionariuszy. Odpowiadanie na zawarte w nich pytania pomaga zebrać informacje, ale może także służyć autorefleksji. Hargrave proponuje pytania dotyczące dyscypliny wprowadzonej przez rodziców, okoliczności i czasu uświadomienia dziecka w sprawach seksualności, a także relacji panujących w rodzinie pochodzenia. Oto inne sugerowane przez niego pytania:

• Jak bardzo kochany/kochana i ważny/ważna czułeś/czułaś się, dorastając w swojej rodzinie?

• Jakie role i jakie zajęcia uchodziły w twojej rodzinie za najważniejsze?

• Skąd wiedziałeś/wiedziałaś, że jesteś kochany/kochana w swojej rodzinie?

• Co było najważniejsze w byciu rodziną?

• Czego nauczyłeś/nauczyłaś się w domu na temat bycia mężczyzną/ /kobietą?

• Kto rozmawiał z tobą o Bogu? Albo kto nauczył cię wątpić? Czy ktoś w rodzinie był dla ciebie wzorem duchowej dojrzałości?

Za ważne Hargrave uznał poniższe pytania:

• Które pytania najbardziej cię zaciekawiły?

• Jakie masz oczekiwania względem związku?

Przemyśl odpowiedzi na te pytania w kontekście swojej autobiografii.

Neil zastanawiał się, w jaki sposób komunikowano mu, że jest kochany. Powiedział: „Kiedy wyjechałem do szkoły z internatem, rodzice co tydzień pisali do mnie list. Czekałem na te listy z radością, gdyż chciałem się dowiedzieć, co słychać w domu. One zawsze przychodziły regularnie, niezależnie od tego, co się działo w gospodarstwie rodziców. To był dla mnie ważny komunikat na temat stałości, przewidywalności i wyrażania siebie.

Do przemyślenia

Czego udało ci się dowiedzieć o sobie na poziomie emocjonalnym podczas rozważania swojej osobistej historii „od wewnątrz”, czyli pisania autobiografii własnych związków? Spróbuj dokończyć któreś z poniższych zdań:

• Jako dziecko nauczyłem/nauczyłam się, że muszę...

• Zawsze godziłem/godziłam się z tym, że w związku muszę...

• Jeśli zrobię coś innego, to w rezultacie...

• Spośród przekonań na swój temat nigdy nie kwestionuję tego, że...

Przemyśl te kwestie w kategoriach podatności na schematy i ewentualnych zmian, które możesz chcieć wprowadzić.

Do przemyślenia

Zastanów się nad swoimi związkami. Postaraj się wskazać, czego nauczył cię każdy z nich. Może to być nie lada wyzwanie, jeśli masz długi staż małżeński albo kilka dłuższych związków za sobą, ale chodzi właśnie o to, by podsumować każdy z nich jednym zdaniem.

Style przywiązania małego dziecka

Teoria przywiązania odgrywa obecnie istotną rolę w większości modeli terapii par. Uznaje ona fakt, że w ciągu pierwszych osiemnastu miesięcy życia w mózgu człowieka zachodzą ważne procesy rozwojowe. W momencie narodzin mózg dziecka jest niedojrzały, więc niczym wosk poddaje się formowaniu przez opiekunów. Jeśli podstawowa dziecięca potrzeba przywiązania zostaje zaspokojona, u dziecka rozwija się bezpieczny styl przywiązania, który utrzyma się przez resztę życia. W innym wypadku powstanie przywiązanie pozabezpieczne.

Oto pytania dotyczące systemu rodzinnego, które pomogą ci ocenić twój styl przywiązania oraz poziom poczucia bezpieczeństwa i ufności do ludzi:

1. Czy twoja rodzina była stabilna?

2. Który z członków rodziny był ci najbliższy?

3. Kto zaspokajał twoje potrzeby?

4. Co z innymi członkami rodziny, w tym dziadkami, ciotkami i wujami?