3 książki za 34.99 oszczędź od 50%

Psi geniusz.

Tekst
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Przedmowa

Część pierwsza. Pies Briana

Rozdział 1. Geniusz u psów?

Rozdział 2. Wilczy moment

Rozdział 3. W garażu moich rodziców

Rozdział 4. Sprytny jak lis

Rozdział 5. Przetrwanie najbardziej przyjaznych

Część druga. Psi rozum

Rozdział 6. Pies ma głos

Rozdział 7. Zagubione psy

Rozdział 8. Zwierzęta stadne

Część trzecia. Twój pies

Rozdział 9. Najlepsze w swojej rasie

Rozdział 10. Ucząc geniusza

Rozdział 11. Na psią miłość

Podziękowania

Zdjęcia

Przypisy

© Copyright by Copernicus Center Press, 2019

Copyright © 2013 by Brian Hare and Vanessa Woods. All rights reserved.

Tytuł oryginalny

The Genius of Dogs: How Dogs Are Smarter Than You Think

Rysunki dzięki uprzejmości

Bryana Goldena

Adiustacja i korekta

Gabriela Niemiec

Projekt okładki

Bartłomiej Drążkiewicz

Grafika na okładce

GlobalP | iStock

Skład

MELES-DESIGN

ISBN 978-83-7886-416-5

Wydanie I

Kraków 2019

Copernicus Center Press Sp. z o.o.

pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków

tel./fax (+48 12) 430 63 00

e-mail: marketing@ccpress.pl Księgarnia internetowa: http://ccpress.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wszystkim psom

Przedmowa

Kiedy wróciliśmy ze szpitala z nowo narodzonym niemowlęciem, nasz pies Tassie stanął przed nie lada dylematem. Od szczenięcych lat, odkąd tylko przygarnęliśmy go ze schroniska, zawsze miał swój koszyk pełen pluszowych zabawek. Gdy dorastał, jego ulubioną czynnością było patroszenie ich i roznoszenie wypełnienia po całym domu. Od czasu do czasu uzupełnialiśmy pojemnik nowymi maskotkami, żeby znów miał co rozrywać.

Naszej córce, Malou, sprezentowaliśmy niemal identyczny kosz pluszaków. Kiedy zaczęła raczkować, szybko nauczyła się je z niego wyciągać – po czym zostawały tam, gdzie je porzucała, czyli absolutnie wszędzie.

I tu właśnie leżał problem. Z tuzinów zabawek Tassie musiał wybrać te, które należały do niego i które wolno mu było zniszczyć – inaczej Malou znajdowałaby swoje ulubione przytulanki całkowicie wybebeszone, co niechybnie oznaczałoby kłopoty.

Okazało się, że nie miał z tym większego problemu. Oczywiście mieliśmy nadzieję, że tak właśnie będzie – Juliane Kaminski, koleżanka Briana z niemieckiego Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka, badała psa o imieniu Rico, który poradził sobie z analogicznym problemem[1]. Ktoregoś dnia do Kaminski zadzwoniła pewna bardzo miła pani, która twierdziła, że jej border collie rozumie ponad dwieście słów po niemiecku, głównie określeń na zabawki. Było to osiągnięcie imponujące, ale nie niesłychane – znane były przypadki tresowanych szympansów karłowatych, delfinów butlonosych i papug żako, które znały podobną liczbę nazw obiektów[2]. U Rico istotne było jednak to, w jaki sposób je przyswoił.

Jeśli pokażemy dziecku czerwony klocek i zielony klocek, po czym poprosimy je o „szmaragdowy, a nie czerwony klocek”, najprawdopodobniej poda nam zielony, choć nie ma pojęcia, że słowo szmaragdowy może odnosić się do pewnego odcienia zieleni. Dziecko jest w stanie wywnioskować, czego dotyczy słowo.

Kaminski postawiła Rico przed podobnym zadaniem. W sąsiednim pokoju wśród siedmiu znanych mu z nazwy zabawek umieściła przedmiot, którego Rico nigdy wcześniej nie widział. Następnie poprosiła psa, żeby go przyniósł. Użyła przy tym wyrazu, którego nigdy dotąd nie słyszał, na przykład Sigfried. Zrobiła tak z tuzinami nieznanych mu wcześniej przedmiotów i słów.

Tak jak dzieci, Rico wydedukował, że nowe słowa odnoszą się do nowych rzeczy.

Tassie nie potrzebował żadnego dodatkowego szkolenia – nigdy nie rozszarpał żadnej z zabawek Malou zamiast własnej. Jego pluszaki i jej przytulanki mogły leżeć na podłodze całkowicie pomieszane: ostrożnie wybierał swoje i bawił się nimi, obdarzając te należące do naszej córki jedynie tęsknym spojrzeniem i szybkim niuchem. Przystosował się do życia z nowym maluchem szybciej niż my.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat w badaniach nad psią inteligencją wydarzyło się coś na kształt rewolucji – przez minioną dekadę dowiedzieliśmy się więcej o rozumowaniu psa niż przez poprzednie stulecie.

Ta książka mówi o tym, jak kognitywistyce udało się zrozumieć geniusz psów dzięki eksperymentom wykorzystującym sprzęty tak zaawansowane technologicznie jak zabawki, kubki, piłki czy cokolwiek innego, co poniewiera się w garażu. Z pomocą tych skromnych narzędzi wzięliśmy pod lupę przebogaty świat psiego poznania i przyjrzeliśmy się, jak zwierzęta te wyciągają wnioski i elastycznie rozwiązują nowe problemy.

Zgłębienie geniuszu psów pozwoli nam nie tylko pozytywnie wpłynąć na ich życie, ale także spojrzeć szerzej na ludzką inteligencję. Wiele z koncepcji, na których opierają się badania nad psami, odnosi się także do człowieka. Być może lepsze zrozumienie samych siebie będzie największym z darów, jakie otrzymamy od naszych czworonogów.

Każdy ma swoje zdanie na temat tego, co czyni psy inteligentnymi. Coraz obszerniejsza literatura opisująca psychologię psa czasem dostarcza dowodów na poparcie niektórych z tych teorii, a czasem przeciwnie. Książka ta ma pomóc wszystkim miłośnikom psów zrozumieć, co mogą oznaczać najnowsze odkrycia naukowe, dzięki przedstawieniu szeroko zakrojonego przeglądu obecnego stanu wiedzy na temat psiego poznania, czyli „dognitywistyki”.

Przeczytaliśmy tysiące artykułów naukowych na ten temat – do ponad sześciuset najistotniejszych i najciekawszych z nich odwołujemy się w tekście. Jeśli Cię zainteresują, istnieją sposoby, żebyś uzyskał do nich dostęp i poznał je w całości[1*].

Choć nasze zestawienie jest dość wyczerpujące, dotyczy jedynie obszarów, które zostały zbadane metodami naukowymi: niektórych interesujących zagadnień nie mogliśmy w nim ująć po prostu dlatego, że żaden naukowiec jeszcze się nimi nie zajął. Nawet bez tego jednak praca ta pełna jest fascynujących doniesień ze świata nauki, którymi być może uda nam się Cię zaskoczyć.

Choć dołożyliśmy wszelkich starań, żeby oddać sprawiedliwość zebranej literaturze, z pewnością nie wszyscy badacze zgodzą się z naszymi doniesieniami. Kiedy tylko było to możliwe, zaznaczaliśmy istnienie alternatywnych poglądów bądź konkurencyjnych danych bezpośrednio w tekście. Pozostałe, wraz z istotnymi szczegółami, dla ułatwienia lektury umieściliśmy w rozbudowanych przypisach na końcu książki.

Rozbieżności zdań i polemiki w nauce są zdrowe i stymulujące: często to z nich rodzą się badania, które pozwalają nam więcej zrozumieć. Naukowcy to sceptycy, na drodze do prawdy posługujący się danymi empirycznymi. Jeśli więc twoje intuicje lub własne obserwacje sprawiają, że z rezerwą podchodzisz do dowodów naukowych, które tu przedstawiamy, nie przejmuj się: oznacza to po prostu, że jesteś dobrym naukowcem.

Mamy nadzieję, że gdy przeczytasz tę książkę, nowo zdobyta wiedza połączona z twoimi własnymi spostrzeżeniami stanie się początkiem interesujących dyskusji i sporów z innymi miłośnikami psów. Dzięki nim możemy nauczyć się, w jaki sposób sprawić, by nasza więź z psami była jeszcze bogatsza. Możemy również zidentyfikować aspekty tej relacji, które musimy lepiej zrozumieć, a także te, w których naukowcy jeszcze nawet nie zaczęli zadawać odpowiednich pytań. Na tym właśnie polega zabawa.

Z całą pewnością wiemy jednak, że uniwersum poznawcze każdego psa jest znacznie bardziej złożone i interesujące, niż ktokolwiek mógłby przypuszczać. Zdołaliśmy także rzucić okiem na tajemnicę ich sukcesu. Możemy już sprecyzować, z czego składa się psi geniusz.

 

Brian – razem ze swoim psem Oreo – miał to szczęście, że dane mu było odegrać znaczącą rolę w historii tych odkryć. Część z tego, co zawarliśmy na kolejnych stronach, może być niespodzianką nawet dla najlepiej zorientowanych właścicieli psów. Nie zawsze jest oczywiste, w których momentach pies wykaże się zdolnością do wyciągania wniosków czy większą elastycznością niż przedstawiciele innych gatunków. Koniec końców jednak twoje intuicyjne przekonanie jest słuszne – twój pies jest geniuszem.

Część pierwsza

Pies Briana

Rozdział 1

Geniusz u psów?

Wiele twarzy geniuszu

Czy naprawdę mogę poważnie traktować tytuł, jaki nadałem tej książce? Większość psów potrafi niewiele więcej, niż siadać i warować, trudność sprawia im nawet chodzenie na smyczy, lwia część z radością ugasi pragnienie w muszli klozetowej, a wiewiórka znikająca na drzewie powoduje, że w konsternacji raz po raz okrążają pień. To nie brzmi jak profil klasycznego geniusza. Nici z sonetów Shakespeare’a, lotów kosmicznych czy internetu – gdybym ograniczył się do typowej definicji geniuszu, byłaby to bardzo krótka książeczka.

Mówię jak najbardziej serio, a setki eksperymentów i najnowszych badań zdają się popierać mój punkt widzenia. Dzieje się tak, ponieważ w kognitywistyce myślimy o inteligencji zwierząt nieco inaczej. Kiedy ją oceniamy, pierwszą rzeczą, na którą zwracamy uwagę, jest to, jak skutecznie zdołały one przetrwać i rozmnożyć się w jak największej ilości środowisk. U niektórych gatunków – takich jak karaluchy – powodzenie ma w ogóle niewiele wspólnego z inteligencją: wystarczy, że są po prostu bardzo wytrzymałymi, świetnymi reproduktorami.

U innych zwierząt jednakże przetrwanie wymaga nieco więcej intelektu, do tego – intelektu bardzo konkretnego typu. Pierwszy z brzegu przykład: umiejętność układania sonetów nie na wiele ci się przyda, jeśli jesteś ptakiem dodo – to nie tego typu inteligencji ci potrzeba, żebyś mógł przeżyć (w przypadku dodo zabrakło zdolności do przyswojenia sposobów unikania nowych drapieżników, takich jak głodni marynarze).

Jeśli to właśnie stanie się naszym punktem wyjścia, będziemy musieli stwierdzić, że ssakami, które odniosły największy sukces poza nami, są najprawdopodobniej psy. Rozprzestrzeniły się po wszystkich zakątkach świata, wliczając w to nasze domy (a niejednokrotnie również nasze łóżka). Podczas gdy w związku z działalnością człowieka liczba przedstawicieli większości gatunków ssaków maleje, psów jest więcej niż kiedykolwiek w historii planety. W świecie uprzemysłowionym ludzie coraz rzadziej decydują się na dzieci, jednocześnie zapewniając coraz bardziej sybaryckie życie rosnącej populacji domowych pupili. Mnożą się także tworzone dla nich miejsca pracy. Psy towarzyszące asystują osobom fizycznie lub umysłowo niepełnosprawnym, psy wojskowe odnajdują materiały wybuchowe, psy policyjne stróżują, psy pracujące w urzędach celnych wykrywają nielegalnie importowane dobra, te odszukujące odchody w służbie ochrony przyrody pomagają ocenić wielkość populacji i śledzić drogi przemieszczania się zagrożonych gatunków zwierząt, inne potrafią wywęszyć pluskwy (i problem w hotelach) czy nowotwory (czerniaki, a nawet raka jelita), obecność kolejnych przyspiesza powrót do zdrowia i podnosi na duchu przebywających w szpitalach i domach spokojnej starości. Fascynuje mnie rodzaj inteligencji, który pozwolił psom na osiągnięcie takiego sukcesu. Czymkolwiek jest – to musi być ich geniusz.

Czym jest geniusz?

Większość z nas w którymś momencie życia musiała przejść test, którego wyniki decydowały o tym, jak dalej będziemy się uczyć czy do jakiej szkoły pójdziemy. Pierwszy wystandaryzowany test inteligencji Alfreda Bineta pojawił się na początku dwudziestego wieku i miał na celu wskazanie tych francuskich uczniów, którzy w toku edukacji powinni zostać otoczeni szczególną uwagą i uzyskać dodatkową pomoc. Zaproponowany przez niego zestaw zadań wyewoluował w Skalę Inteligencji Stanford–Binet, znaną jako test IQ[1].

Testy IQ są źródłem bardzo wąskiej definicji geniuszu. Jak pewnie pamiętacie, takie sprawdziany, podobnie jak wszelkiego rodzaju testy maturalne czy testy kompetencji językowych, koncentrują się wokół podstawowych umiejętności: czytania, pisania, zdolności analitycznych. Przeprowadza się je, ponieważ bazując na średniej, są w stanie przewidzieć sukcesy osiągane w nauce. Nie da się jednak za ich pomocą w pełni określić możliwości każdej osoby. Nie wyjaśniają fenomenu Teda Turnera, Ralpha Laurena, Billa Gatesa czy Marka Zuckerberga, którzy rzucili studia i stali się miliarderami[2].

Weźmy Steve’a Jobsa. Jeden z jego biografów stwierdził: „Czy był bystry? Nie, niespecjalnie. Ale był geniuszem”[3]. Jobs rzucił studia, pojechał do Indii odnaleźć swoje ja, a w pewnym momencie w 1985 roku, kiedy wyniki sprzedaży spadły, zmuszono go nawet do odejścia z Apple’a, firmy, której był współzałożycielem. Niemal nikt nie wróżył mu powodzenia, które stało się jego udziałem przed śmiercią. Think different stało się sloganem międzynarodowego monolitu, w którym pod jego przewodnictwem sztuka i technologia zlały się w jedno. Jobs mógł być przeciętny i nie wyróżniać się niczym na wielu polach, ale jego wizja i umiejętność myślenia w nieszablonowy sposób sprawiały, że był geniuszem.

W podejściu kognitywnym chodzi właśnie o docenianie różnych rodzajów inteligencji. Geniusz oznacza, że ktoś wybitnie uzdolniony pod pewnymi względami pod innymi może plasować się na średniej lub nawet poniżej średniej. Temple Grandin z Uniwersytetu Stanowego w Kolorado choruje na autyzm, ale zarazem jest autorką wielu książek, w tym Zwierzęta czynią nas ludźmi, i zrobiła dla dobra zwierząt więcej niż ktokolwiek inny. Choć Grandin ma trudności z odczytywaniem ludzkich emocji i sygnałów społecznych, dzięki swojemu wyjątkowemu zrozumieniu naszych braci mniejszych przyczyniła się do zniwelowania stresu milionów zwierząt hodowlanych[4].

Rewolucja kognitywna zmieniła sposób, w jaki myślimy o inteligencji. Zaczęła się w dekadzie, w której swój początek zdają się brać wszystkie rewolucje społeczne: w latach sześćdziesiątych[5]. Gwałtowny rozwój technologii informatycznych pozwolił naukowcom inaczej spojrzeć na mózg i na to, jak radzi on sobie z problemami: zamiast być kieliszkiem wina w różnym stopniu napełnionym inteligencją, zaczął przypominać komputer, którego części współgrają ze sobą. Wejścia USB, klawiatury i modemy dostarczają nowych informacji ze środowiska zewnętrznego, procesor przetrawia i przekształca je w najbardziej użyteczny format, podczas gdy dysk twardy przechowuje te ważniejsze na później. Neuronaukowcy zdali sobie sprawę, że – tak jak w przypadku komputera – wiele obszarów mózgu wyspecjalizowało się w rozwiązywaniu różnych typów zadań.

Neuronauka i informatyka obnażyły głębokie niedostatki idei jednowymiarowego oceniania inteligencji: ludzie o wyjątkowo wyczulonych systemach postrzegania mogą zostać wybitnymi sportowcami lub artystami, osoby z mniej rozwiniętym układem emocjonalnym mogą sprawdzić się jako piloci bojowi lub w innych zawodach wysokiego ryzyka, zaś te obdarzone niezwykłą pamięcią będą świetnymi lekarzami. To samo zjawisko obserwuje się w przypadku zaburzeń umysłowych: istnieją niezliczone, niekoniecznie zależne od siebie funkcje poznawcze[6].

Jedną z najlepiej zbadanych jest pamięć. Często myślimy o geniuszach jako o ludziach z olbrzymią łatwością zapamiętujących fakty i liczby, jako że właśnie tacy zdobywają najwięcej punktów w testach inteligencji. Jednak tak samo jak istnieją różne rodzaje inteligencji, istnieją również różne rodzaje pamięci: pamięć topograficzna, do twarzy, wydarzeń, rzeczy, które stały się niedawno, lub tych, które miały miejsce wiele lat temu – tę listę można by rozwijać w nieskończoność. Jeśli możesz pochwalić się doskonałą pamięcią jednego typu, nie znaczy to automatycznie, że w pozostałych jesteś równie dobry[7].

Dla przykładu: kobieta znana jako AJ (dla ochrony jej prywatności) posiadała niezwykłą pamięć autobiograficzną – była w stanie przypomnieć sobie, kiedy i gdzie wydarzyło się niemal wszystko w jej życiu. Gdy przeprowadzający eksperyment podawali jej różne daty, z nieprawdopodobną precyzją wymieniała związane z nimi ważne osobiste przeżycia i publiczne zdarzenia, zawężając je nawet do konkretnej pory dnia[8]. Jej zdolności ograniczały się jednak jedynie do tego jednego aspektu: nie była zdolną studentką i miała kłopoty z uczeniem się na pamięć.

Podczas innego badania naukowcy odkryli, że u londyńskich taksówkarzy występuje nietypowe zagęszczenie neuronów w obszarze mózgu zwanym hipokampem, związanym z poruszaniem się w przestrzeni, co oznaczało większą zdolność przechowywania informacji i szybsze ich przetwarzanie – dzięki temu taksówkarze mogą wykazać się niezwykłymi umiejętnościami w rozwiązywaniu nowych problemów przestrzennych, wymagających nawigacji między danymi punktami orientacyjnymi[9].

Standardowe testy IQ nie są w stanie zmierzyć tego, co sprawia, że AJ i taksówkarze zasługują na miano geniuszy – ich wyspecjalizowanych, niesłychanych pamięci.

W kulturze masowej o uwagę współzawodniczy wiele definicji inteligencji – ta, którą się kierowałem we wszystkich swoich badaniach i którą stosuję na kartach tej książki, jest bardzo prosta. Istnieją dwa kryteria psiego – w ogóle zwierzęcego, w tym ludzkiego – geniuszu:

1. Pewna umiejętność poznawcza wyróżniająca zwierzę na tle innych przedstawicieli albo swojego, albo pokrewnych gatunków.

2. Zdolność spontanicznego wyciągania wniosków.

Zwierzęcy geniusz – nie tylko pieśni i tańce

Rybitwy popielate są uzdolnionymi nawigatorami. Każdego roku przelatują z Arktyki na Antarktydę i z powrotem – w ciągu pięciu lat pokonują dystans wystarczający, żeby dostać się na Księżyc[10]. Orki w przemyślny sposób współpracują ze sobą, by złapać zdobycz: z bąbelków powietrza tworzą ogromne ściany, między którymi więżą ławice ryb, co zapewnia im znacznie bardziej suty posiłek, niż gdyby polowały osobno[11]. Pszczoły miodne wykształciły taniec, który umożliwia im przekazanie innym pszczołom informacji na temat położenia pełnych nektaru kwiatów – umiejętność wyżycia z tańca niewątpliwie świadczy o specyficznym talencie[12].

Geniusz jest zawsze relatywny. Pewne osoby są uważane za geniuszy, ponieważ lepiej niż inni radzą sobie z jakiegoś typu problemami. U zwierząt zwykle bardziej niż to, co potrafią poszczególne osobniki, interesuje nas, do czego zdolny jest gatunek jako całość.

Chociaż nie potrafią mówić, dając im do rozwiązania łamigłówki, jesteśmy w stanie wskazać ich swoisty dar: nie muszą nam odpowiadać, wystarczy, że dokonają wyboru. Te wybory ujawniają ich zdolności poznawcze. Stawiając różne gatunki przed tym samym zadaniem, możemy zidentyfikować różne rodzaje zwierzęcego geniuszu[13].

Ponieważ każdy ptak w porównaniu z dżdżownicą wydaje się geniuszem nawigacji, zestawia się ze sobą gatunki blisko spokrewnione: jeśli jeden z nich posiada szczególną cechę, której jego bliski krewny nie wykazuje, możemy nie tylko zidentyfikować jego talent, ale także, co bardziej interesujące, zadać pytanie, dlaczego i w jaki sposób w ogóle się pojawił.

Pamięć przestrzenna orzechówki popielatej na przykład pozwoliłaby jej z łatwością konkurować z najlepszymi taksówkarzami. Te ptaki, żyjące na dużych wysokościach geograficznych na zachodnich rubieżach Stanów Zjednoczonych, latem ukrywają na swoich terytoriach zebrane nasiona: każdy osobnik nawet do stu tysięcy. Zimą wydobywają schowane dziewięć miesięcy wcześniej ziarna, nawet jeśli pokrywa je śnieg[14].

W porównaniu z innymi krukowatymi orzechówki są mistrzyniami w znajdywaniu jedzenia: ciężkie zimy sprawiły, że stały się geniuszami pamięci przestrzennej, choć nie w każdej grze pamięciowej są w stanie pokonać swoich krewnych[15].

Modrowronki kalifornijskie również należą do rodziny krukowatych i także często chowają pożywienie. W odróżnieniu jednak od żyjących samotniczo orzechówek, które rzadko kradną pokarm, modrowronki uczyniły z grabieży sposób na życie – podglądają, jak inne ptaki ukrywają jedzenie, po czym wracają w to samo miejsce i je zabierają. Kiedy poddano testom ich umiejętność zapamiętywania miejsca, w którym inne ptaki umieściły nasiona, biły na głowę orzechówki[16], które w takiej sytuacji okazywały się całkowicie bezradne[17]. Konkurencja przekształciła modrowronki w geniuszy pamięci społecznej. (Ptaki te nie tylko podbierają ziarna, bronią się także przed wścibskimi spojrzeniami. Kiedy chowają pokarm, starają się być same: jeśli podczas tej czynności obserwuje je inny ptak, przylatują później, żeby przenieść pożywienie w nowe miejsce; specjalnie wybierają nawet bardziej zaciemnione punkty, żeby nikt ich nie podglądał[18]).

 

Stawiając te dwa blisko spokrewnione gatunki przed różnymi rodzajami zadań pamięciowych, naukowcy byli w stanie rozróżnić typ talentu swoisty dla każdego z nich, zaś obserwując problemy, z jakimi spotykają się w swoim naturalnym środowisku, zrozumieli także, dlaczego ich zdolności się różnią.

Niemniej jednak, tak jak w przypadku ludzi, sam fakt, że jakiś gatunek wyróżnia się czymś w jakimś obszarze, nie oznacza jeszcze, że jego przedstawiciele będą geniuszami także na innych polach. Pewne gatunki na przykład imponują swoją zdolnością współpracy. Niektóre agresywne gatunki mrówek potrafią budować żywe mosty, umożliwiając innym przejście przez wodę po ich grzbietach[19]. Inne mrówki toczą wojny, by chronić robotnice i królowe, są też takie, które biorą swoich pobratymców „w niewolę” lub hodują owadzie „zwierzątka domowe”.

Z drugiej strony mrówki mają jedną poważną słabość: są mało elastyczne. Większość z nich jest zaprogramowana tak, żeby podążać śladem zapachowym zostawionym przez inne mrówki idące przed nimi. W lasach tropikalnych można napotkać „mrówcze młyny”: setki tysięcy owadów krążą po idealnym okręgu przypominającym pełzającą czarną dziurę. Widziano mrówcze młyny o średnicy nawet 3,5 kilometra, w których jedno okrążenie zajmowało owadom 2,5 godziny. Młyny te nazywane są również mrówczymi spiralami śmierci, ponieważ niejednokrotnie mrówki bezmyślnie maszerują jedna za drugą w zacieśniających się pierścieniach, po czym w końcu padają z wycieńczenia – aż do śmierci lojalnie śledzą feromony poprzedzających je towarzyszek.

Tu dochodzimy do drugiej definicji geniuszu – zdolności do wyciągania wniosków. Sherlock Holmes był geniuszem, ponieważ nawet jeśli rozwiązanie zagadki nie było wyraźnie widoczne, potrafił je znaleźć na podstawie serii dedukcji.

Ludzie wnioskują nieustannie. Wyobraźmy sobie zbliżanie się do skrzyżowania: kiedy widzimy, że wjeżdżają na nie auta z drogi poprzecznej, wiemy, że mamy czerwone światło, nawet jeśli nie widzimy sygnalizatora.

Natura jest znacznie mniej przewidywalna niż ruch uliczny. Zwierzęta muszą sobie radzić z różnego typu niespodziankami. Zwykle podążanie śladem zapachowym bardzo się mrówkom sprawdza, ale kiedy ścieżka feromonów się zapętla, nie posiadają wystarczających zdolności umysłowych, żeby zdać sobie sprawę, że wiedzie je donikąd.

Kiedy zwierzę napotyka jakiś problem w środowisku naturalnym, nie zawsze ma wystarczająco dużo czasu, żeby stopniowo dochodzić do jego rozwiązania metodą prób i błędów. Każdy błąd może okazać się kwestią życia i śmierci[20]. Stąd u zwierząt szybkie wyciąganie wniosków: chociaż nie widzą właściwego wyjścia z sytuacji, mogą wyobrazić sobie różne możliwości i dokonać wyboru spomiędzy nich. To wyrabia elastyczność, umiejętność pokonywania różnych wariantów przeszkód, na które wcześniej się natrafiło, czy nawet spontanicznego radzenia sobie z zupełnie nowymi trudnościami[21].

Yoyo jest szympansicą żyjącą w Ngamba Island Chimpanzee Sanctuary w Ugandzie. Pewnego dnia obserwowała, jak przeprowadzający eksperyment włożył fistaszek do długiej przezroczystej tuby. Orzeszek podskoczył, kiedy odbił się od dna. Palce Yoyo były za krótkie, żeby go dosięgnąć, nie miała też w pobliżu żadnego patyka, który mogłaby wykorzystać jako narzędzie, a sama rurka została przytwierdzona na stałe, tak że nie dało się jej odwrócić do góry nogami. Niezrażona Yoyo wyciągnęła wnioski. Napełniła usta wodą z kranu i wypluła ją do tuby: fistaszek podpłynął do góry i szympansica mogła z radością go pochłonąć. Yoyo zdała sobie sprawę, że może sprawić, że orzeszek wypłynie, pomimo tego, że kiedy myślała nad rozwiązaniem, nigdzie wokół nie widziała wody[22]. W naturze zdolność do tego typu rozumowania mogłaby wyznaczać granicę między dobrym posiłkiem a głodem.

John Pilley, emerytowany profesor psychologii, przygarnął sukę border collie. Nazwał ją Chaser. Miała osiem tygodni i była typową przedstawicielką swojej rasy – uwielbiała biegać i zaganiać, miała świetną koncentrację wzrokową, niespożytą energię i nieustannie dopominała się pieszczot i uznania. Pilley czytał wcześniej o badaniach Juliane Kaminsky nad innym border collie, Rico, znającym przynajmniej dwieście słów po niemiecku, i zastanawiał się, czy istnieje limit wyrazów, które pies może przyswoić: być może w miarę jak Chaser będzie się uczyła określeń nowych przedmiotów, starsze będą stopniowo blakły w jej pamięci.

Chaser uczyła się nazw jednej lub dwóch zabawek dziennie. Pilley, zwany Popem, trzymał daną rzecz i mówił: „Chaser, to jest... Pop chowa, a Chaser znajduje...”. Nie motywował przy tym psa jedzeniem – nagrodą za wskazanie właściwej zabawki były jedynie pochwały, przytulenie i zabawa.

W ciągu trzech lat Chaser nauczyła się nazw ponad 800 pluszaków, 116 piłek, 26 frisbee i ponad 100 plastikowych przedmiotów – w sumie opanowała ponad 1100 określeń. Obiekty się nie powtarzały: różniły się pod względem wielkości, wagi, faktury, kształtu i materiału, z którego zostały zrobione. Codziennie ją sprawdzano, a dodatkowo raz w miesiącu była poddawana ślepej próbie: żeby upewnić się, że nie „oszukuje”, wykorzystując czyjeś wskazówki, przynosiła rzeczy z innego pomieszczenia, znajdującego się poza zasięgiem wzroku Pilleya i jej treserów.

Nawet po tym, jak Chaser nauczyła się ponad tysiąca słów, nie zaobserwowano spadku tempa, w jakim przyswajała kolejne. Jeszcze większe wrażenie robił fakt, że poznane przedmioty dzieliła w swoim umyśle na rozmaite kategorie. Chociaż różniły się między sobą kształtem i rozmiarem, Chaser bez jakiegokolwiek szkolenia była w stanie natychmiast rozpoznać, co było jej zabawką, a co nie-zabawką[23].

Szerzej omówimy te badania w rozdziale 6, na razie wystarczy nam stwierdzenie, że Rico i Chaser wydawały się uczyć wyrazów w podobny sposób jak ludzkie dzieci. Dedukowały, że nowe słowo musi odnosić się do nowej zabawki – nie oznaczało żadnej ze znanych, gdyż te miały już swoje określenia, zatem mogło wskazywać jedynie na nienazwaną.

Proces wyciągania wniosków jest kluczowy dla zrozumienia, jak psy myślą. Podczas jednej z zabaw-eksperymentów pokazywano psom dwa kubki. W jednym z nich znajdowała się zabawka, którą miały odnaleźć. Kiedy badacz pokazywał pusty kubek, niektóre psy spontanicznie wysnuwały wniosek, że zabawka musi znajdować się w drugim[24]. W odpowiednich warunkach wiele psów jest w stanie przeprowadzać tego typu rozumowanie.

Szukając więc geniuszu u zwierząt, po pierwsze porównujemy ze sobą różne gatunki: wyzwania, jakie stawia przed nimi środowisko naturalne, często prowadzą do rozwoju różnych typów talentu – są takie, które tańczą, niektóre znają się na nawigacji, kolejne wymyśliły sposób na nawiązanie stosunków dyplomatycznych z przedstawicielami innych gatunków. Po drugie sprawdzamy, czy wykazują się elastycznością przy rozwiązywaniu problemów, wyciągając właściwe wnioski: w niektórych przypadkach samorzutnie rozwiązują problemy, z którymi nigdy wcześniej nie miały do czynienia.

Geniusz u psów – przełom

Do niedawna nauka nie brała kwestii psiego geniuszu zbyt poważnie. Zdolność do uczenia się nowych słów u psów podobnych do Chaser czy Rico mogła zostać opisana już w 1928 roku – wtedy to C.J. Warden i L.H. Warner donosili o owczarku niemieckim zwanym Fellow[25], ówcześnie niemalże gwieździe filmowej (jego najbardziej pamiętną rolą było uratowanie dziecka przed utonięciem w Przewodniku stada).

Podobnie jak w przypadku Rico, którego pan skontaktował się z moją koleżanką Juliane Kaminski, właściciel Fellowa – który wychowywał go niemal od urodzenia i mówił do niego jak do dziecka – zwrócił się do naukowców, twierdząc, że jego pies nauczył się blisko czterystu słów, które „rozumie tak, jak w tych samych okolicznościach rozumiałby je ludzki malec”.

Warden i Warner pojechali, by przyjrzeć się psu. Jego właściciel wydawał mu polecenia z łazienki, co miało wykluczyć jakiekolwiek nieświadome udzielanie dodatkowych wskazówek. Udowodniono, że Fellow znał przynajmniej sześćdziesiąt osiem komend (z których część przydawała się psiej gwieździe filmowej), takich jak „daj głos”, „stań blisko tamtej pani”, „przejdź się wokół pokoju”. Inne, jak „idź do drugiego pokoju i przynieś moje rękawiczki”, robiły większe wrażenie.

Ostatecznie naukowcy stwierdzili, że chociaż zdolności Fellowa nie ocierają się nawet o umiejętności dziecka, potrzeba więcej badań, żeby zrozumieć ten typ inteligencji u psów. Niestety, ich nawoływanie pozostało bez odpowiedzi aż do chwili, kiedy Juliane Kaminski zaczęła pracować z Rico w 2004 roku.

W międzyczasie (przez siedemdziesiąt pięć lat!) psy głównie ignorowano[26]. Kiedy w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku badacze zaczęli pochylać się nad poznaniem u zwierząt, bardziej interesowali ich nasi naczelni krewni. Koniec końców ich entuzjazm przeniósł się również na inne zwierzęta, od delfinów po kruki, psy jednak pozostawały poza nawiasem, ponieważ były udomowione. Udomowione zwierzęta traktowano jako sztuczny wytwór ludzkiej hodowli, zaś domestykacja jako proces miała przytępiać ich inteligencję: traciły umiejętności i spryt konieczne do przetrwania w naturalnym środowisku. Między 1950 a 1995 rokiem zrealizowano jedynie dwa badania mające ocenić psią inteligencję: wyniki obydwu wskazywały, że psy niczym się nie wyróżniają.