Ochrona ludności. Wybrane problemyTekst

0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Recenzenci

płk prof. dr hab. Grzegorz Sobolewski

płk dr hab. Dariusz Majchrzak


Projekt okładki

Genowefa Majchrowska


Redakcja

Ewa Kostka


Redakcja techniczna

Małgorzata Gawłowska


Skład

Michał Cieślak


Korekta

Małgorzata Sęktas


© Copyright by Akademia Sztuki Wojennej, Warszawa 2017


ISBN 978-83-7523-579-1

978-83-7523-904-1 (pdf)

978-83-7523-905-8 (mobi)

978-83-7523-906-5 (epub)


Sygn. wewn. ASzWoj 6477/17


Skład, druk i oprawa: Wydawnictwo Akademii Sztuki Wojennej

00-910 Warszawa, al. gen. A. Chruściela 103, 261-814-055, tel./fax 261-813-752

e-mail: wydawnictwo@akademia.mil.pl

Zam. nr 696/17

WYKAZ SKRÓTÓW

ANVIL – projekt dotyczący analizy systemów bezpieczeństwa cywilnego w Europie (Analysis of Civil Security Systems in Europe)

ZK – zarządzanie kryzysowe

SZK – system zarządzania kryzysowego

BMR – broń masowego rażenia

CBRNChemical, Biological, Radiological and Nuclear Weapon; broń chemiczna, biologiczna, radiologiczna i nuklearna

CD KSWSiA – Centrum Dyspozycyjne Krajowego Systemu Wykrywania Skażeń i Alarmowania

COAS – Centralny Ośrodek Analizy Skażeń

ETO – Europejski Trybunał Obrachunkowy

FEMA – Federalna Organizacja Zarządzania Kryzysowego

ISOK – Informatyczny System Osłony Kraju

KOK – Komitet Obrony Kraju

KOP – Komitet Obrony Przeciwgazowej

KSO – Krajowy System Ostrzegania

KSRG – Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy

KSWSiA – Krajowy System Wykrywania Skażeń i Alarmowania

LOPP – Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej

LSOP – Lokalny System Ostrzegania Powodziowego/Lokalny System Osłony Przeciwpowodziowej

MOP – miejscowa obrona przeciwlotnicza

OC – Obrona Cywilna

OCK – Obrona Cywilna Kraju

ON – obrona narodowa

ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych

OPL – obrona przeciwlotnicza

PCK – Polski Czerwony Krzyż

PCZK – Powiatowe Centra Zarządzania Kryzysowego

PS – Powszechna Samoobrona

PSP – Państwowa Straż Pożarna

RCB – Rządowe Centrum Bezpieczeństwa

RSO – Regionalny System Ostrzegania

SKOP – Społeczny Komitet Obrony Przeciwgazowej

SOL – System Ochrony Ludności

SWA – System Wykrywania i Alarmowania

SWO – System Wczesnego Ostrzegania

SWS – System Wykrywania Skażeń

SZ RP – Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej

TOP – Towarzystwo Obrony Przeciwgazowej

WCZK – Wojewódzkie Centra Zarządzania Kryzysowego

WSzW – Wojewódzki Sztab Wojskowy

ZK – zarządzanie kryzysowe

ZOSP – Związek Ochotniczych Straży Pożarnych

Na właściwą i pełną organizację ochrony ludności składa się szeroki wachlarz problemów, najczęściej złożonych i w wielu aspektach wciąż dyskusyjnych1.

J. Chęciński


WSTĘP

Fundamentalnym zadaniem państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom zarówno w aspekcie wewnętrznym, jak i zewnętrznym. To kwestia ochrony zdrowia i życia oraz mienia ludzi. Mnogość i częstotliwość występowania zagrożeń we współczesnym świecie sprawia, iż mocno dotykają one nie tylko jednostkę i jej mienie, ale także środowisko naturalne i infrastrukturę. Zmianie uległo środowisko bezpieczeństwa w samej Europie i wokół niej. Ewolucja zagrożeń, zmiana paradygmatu bezpieczeństwa i współczesny obraz rzeczywistości pokazują diametralną zmianę stosunku ofiar wśród żołnierzy względem pozbawionych życia osób cywilnych. Zamachy terrorystyczne, kataklizmy (pożary, powodzie, tsunami itp.) i katastrofy (budowlane i komunikacyjne) zbierają żniwo w postaci ludności cywilnej i jej życiowego dorobku. Wielkim wyzwaniem pozostaje zatem ochrona społeczeństwa, mienia i środowiska na wypadek wystąpienia zagrożeń zarówno o charakterze militarnym, jak i niemilitarnym. Tymczasem, w przykładowej kwestii zapewnienia miejsca w schronach odsetek populacji mogącej liczyć na ukrycie się wynosi: 114% w Szwajcarii, 80% w Szwecji, 72% Finlandii, 60% w Niemczech2, natomiast „w Polsce (…) istniejące schrony i ukrycia3 są w stanie zapewnić jedynie 2,9% potrzeb w zakresie miejsc ochronnych dla ludności w skali kraju”4. Z kolei odsetek populacji zaangażowanej w obronę cywilną wynosi: 7,3% w Szwecji, 6,5% w Szwajcarii, 1,9% w Finlandii oraz 0,5% w Polsce5.

Ewoluujące zagrożenia współczesnego świata implikują konieczność podejmowania działań w zakresie rozpoznawania, wykrywania oraz opracowywania algorytmów, planów postepowania. To z kolei wymaga profesjonalizmu, zaangażowania, wspólnych ćwiczeń, licznych symulacji, które pozwoliłyby przygotować stosowne ogniwa administracji rządowej i samorządowej, służb, inspekcji i straży oraz organizacji pozarządowych do możliwie najlepszej ochrony ludności. W tej sytuacji niezmiernie ważne jest wykorzystanie dostępnego potencjału tak militarnego, jak i pozamilitarnego, a także dbałość o to, by był on profesjonalnie przygotowany do realizacji zadań z zakresu obronności. Polska i inne państwa UE dostrzegają profity płynące ze współpracy na poziomie międzyinstytucjonalnym wewnątrz kraju, a także ze współpracy międzynarodowej.

Odpowiedzialność za ochronę ludności w sytuacjach kryzysowych w czasie pokoju spoczywa na barkach systemu zarządzania kryzysowego, natomiast kwestia kompetencji konkretnych organów w czasie wojny w kwestii tego obszaru pozostaje niejednoznaczna. Ważna rola przypada wówczas obronie cywilnej, mającej na celu ochronę ludności, zakładów pracy i urządzeń użyteczności publicznej, dóbr kultury, ratowanie i udzielanie pomocy poszkodowanym w czasie wojny. Tymczasem na chwilę obecną widoczny jest ewidentny brak adekwatności konkretnych rozwiązań w tym obszarze względem współczesnych zagrożeń. Co więcej, funkcjonujące rozwiązania prawne są niespójne i nie dotykają wszystkich obszarów zadaniowych6.

Niniejsza monografia została podzielona na pięć głównych części. W pierwszej przybliżone zostaną różnice charakteru zagrożeń, jakie dotykały ludność cywilną kiedyś, a jakie czyhają na nią współcześnie. Warto zaakcentować, iż nie tylko zagrożenia niemilitarne winny być przedmiotem zainteresowania stosownych podmiotów odpowiedzialnych za kwestię ochrony ludności. Autor zwrócił uwagę na genezę ochrony ludności w Polsce – myśl przewodnią podrozdziału stanowią historyczne, aktualne i perspektywiczne aspekty powstania, uwarunkowań i ewolucji ochrony ludności. Czytelnik znajdzie uporządkowane i poddane ocenie informacje dotyczące rozwoju i charakteru ochrony ludności po pierwszej wojnie światowej, w czasie drugiej wojny światowej i w okresie PRL-u aż po sytuację w XXI wieku. To retrospektywne spojrzenie na lata odległe, jak również coraz bliższe, doprowadzi do problemów związanych ze współczesnym rozumieniem ochrony ludności.

 

Część druga zawiera uwarunkowania prawne ochrony ludności. W treści przybliżono rozwiązania prawne przyjęte na gruncie międzynarodowym oraz na gruncie rodzimym.

Część trzecia stanowi swoiste wprowadzenie do świata definicji pojęć związanych z problematyką ochrony ludności. Czytelnik zostaje wprowadzony w świat systemów, wskazując finalnie na miejsce systemu (podsystemu) ochrony ludności w systemie bezpieczeństwa narodowego RP.

Część czwartą poświęcono bardzo ważnej kwestii ostrzegania i alarmowania ludności o wystąpieniu zagrożeń. Nie sposób było pominąć w tym miejscu obecne metody wykrywania i identyfikacji. Znalazło się tu również miejsce dla przybliżenia struktury i organizacji Krajowego Systemu Wykrywania Skażeń i Alarmowania. Scharakteryzowany został także system ostrzegania na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Pojawił się też, bardzo istotny z punktu widzenia edukacji dla bezpieczeństwa ludności cywilnej, podrozdział poświęcony sygnałom alarmowym i sygnałom ostrzegawczym.

Ostatni rozdział pozwoli Czytelnikowi zapoznać się z systemami ochrony ludności funkcjonującymi poza naszym gruntem rodzimym. Należną uwagę poświęcono zarówno rozwiązaniom przyjętym w wybranych krajach Unii Europejskiej, jak i w przykładowych państwach z odległych części świata.

Na końcowych stronicach książki Czytelnik znajdzie załączniki, które stanowią rozwinięcie wiedzy zawartej na kartach poszczególnych rozdziałów.

W tym ujęciu niniejsza monografia może być przydatna dla szerokiego grona Czytelników, nie tylko z kręgów osób profesjonalnie zajmujących się problematyką ochrony ludności, osób nią zainteresowanych, ale także dla każdego członka społeczeństwa, którego de facto bezpośrednio temat ten dotyczy. Wiedza zawarta w książce może z powodzeniem służyć między innymi studentom kierunków związanych z bezpieczeństwem jako swoiste kompendium wiedzy na temat ochrony ludności.

1. OCHRONA LUDNOŚCI – GENEZA I UREGULOWANIA PRAWNE

1.1. Zagrożenia ludności cywilnej – wczoraj i dziś

Jesteśmy świadkami gwałtownego rozwoju nauki i techniki, niosącym prężny rozwój cywilizacji. Niemniej jednak, jak słusznie zauważył M. Szczęśniak, „z rosnącym postępem wiąże się coraz więcej niebezpieczeństw czyhających na pojedynczego człowieka i całe społeczeństwa”7.

„Doświadczenia, z jakimi spotyka się człowiek (…) wskazują, że zagrożenia nie tylko nie ustępują, ale wręcz nasilają się, a na miejsce starych (tradycyjnych), wciąż pojawiają się nowe, często jeszcze bardziej groźniejsze i zajadliwsze”8. Wojny, konflikty zbrojne, w które obfitował XX wiek w drugiej jego połowie niejako się wyciszyły i ustąpiły miejsca innym zagrożeniom, zagrożeniom o charakterze niemilitarnym.

Czym jest zagrożenie? Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego zdefiniuje zagrożenie jako sytuację, „w której pojawia się prawdopodobieństwo powstania stanu niebezpiecznego dla otoczenia”9. Zagrożenia bezpieczeństwa stanowią pośrednie lub bezpośrednie destrukcyjne oddziaływania na podmiot. To najbardziej „klasyczny czynnik środowiska bezpieczeństwa; rozróżnia się zagrożenia potencjalne i realne; subiektywne i obiektywne; zewnętrzne i wewnętrzne; militarne i niemilitarne; kryzysowe i wojenne; intencjonalne i przypadkowe (losowe)”10.

Przyjmując za fundament dziedziny, w których może zaistnieć zagrożenie, można wyróżnić zagrożenia militarne i niemilitarne. Do drugiej grupy zalicza się m.in. zagrożenia o charakterze:

• politycznym;

• ekonomicznym (gospodarczym);

• psychospołecznym;

• ekologicznym;

• wewnętrznym11.

Istnieje gros różnego rodzaju typologii zagrożeń, które nie sposób w tym miejscu przybliżyć, aczkolwiek z uwagi na podejmowaną tematykę warto by w tym miejscu poruszyć kilka istotnych kwestii.

Ważnym z punktu widzenia tematu monografii jawi się podział na zagrożenia:

• pochodzenia naturalnego i ekologiczne;

• wywołane działalnością człowieka i awarie techniczne;

• wynikające z zachowań społecznych.

Rysunek 1 ilustruje rodzaje czynników w poszczególnych rodzajach zagrożeń, gdzie kryterium wiodącym jest ich pochodzenie.

Co istotne, zagrożenia antropogeniczne obejmują „część zagrożeń ekologicznych, wynikających z zamierzonej i nie zamierzonej działalności człowieka oraz jego wytworów”12, spośród których można wymienić m.in.:

• technologiczne (transportowe, techniczne, przemysłowe, budowlane i inne);

• geofizyczne (związane z wykorzystaniem broni geofizycznej i jej oddziaływaniem na człowieka i jego otoczenie);

• epidemiczne, genetyczne i toksyczne (choroby cywilizacyjne, manipulacje genetyczne, substancje toksyczne).


Opracowanie własne.

Rys. 1. Typologia zagrożeń ludności, mienia i środowiska naturalnego


Ze względu na skalę i skutki oddziaływania na człowieka i środowisko naturalne wyróżnia się: incydenty i wypadki, awarie techniczne i epidemie oraz katastrofy i pandemie13.

Leksykon wiedzy wojskowej wskazuje, że zagrożenie to „sytuacja, w której istnieje zwiększone prawdopodobieństwo utraty życia, zdrowia, wolności lub dóbr materialnych. (…) wywołuje u człowieka niepokój lub strach o różnym stopniu natężenia, do przerażenia lub obezwładnienia włącznie, bądź odruch lub świadomą chęć przeciwdziałania. (…) może wynikać z przyczyn naturalnych (np. oddziaływanie żywiołów) i spowodowanych przez innego człowieka (np. nieprzyjaciela)”14. Na kartach Leksykonu wiedzy wojskowej zawarto ponadczasowy zapis w brzmieniu: „w celu uniknięcia destrukcyjnego wpływu zagrożenia na postępowanie żołnierza (grupy żołnierzy) konieczne jest świadome wyjaśnianie źródeł zagrożenia”15. Wzmianka odnośnie do badania genezy zagrożeń ma bardzo ważne znaczenie, bowiem akcentuje potrzebę świadomości możliwości zaistnienia potencjalnego zagrożenia oraz przygotowania na nie. Konstatując, potrzebne jest świadome wyjaśnienie źródeł zagrożenia; dokładniejsze jego poznanie pozwoli na lepsze przygotowanie celem zapewnienia ochrony ludności, zminimalizowania skutków przy ewentualnym zaistnieniu niebezpieczeństwa zagrażającego zdrowiu, życiu ludzi i ich otoczenia. Wyrazem tego typu dążeń na gruncie polskim są, modyfikowane według potrzeb, raporty o zagrożeniach16.

15 września 2015 roku Rada Ministrów przyjęła „znowelizowany” Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa narodowego17. Zasadniczym celem dokumentu pozostaje wskazanie najistotniejszych czynników zagrażających bezpieczeństwu państwa oraz dokonanie oceny ich ryzyka. Raport zawiera ponadto cele strategiczne oraz wskazuje przedsięwzięcia, jakie powinny zostać zrealizowane celem zminimalizowania możliwości wystąpienia realnych i potencjalnych zagrożeń bądź ich skutków. Autorami Raportu są ministrowie, kierownicy urzędów centralnych i wojewodowie, zaś koordynatorem jest dyrektor Rządowego Centrum Bezpieczeństwa oraz szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w zakresie zagrożeń o charakterze terrorystycznym.

Raport jest dokumentem niejawnym. Zawiera informacje dotyczące około 50 zagrożeń (łącznie z ich scenariuszami), które mogą mieć wpływ na bezpieczeństwo oraz międzynarodową pozycję naszego państwa, a także godzić w porządek konstytucyjny, zwłaszcza w suwerenność, niepodległość i nienaruszalność terytorium. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że na liście zagrożeń znalazły się także zagrożenia związane z międzynarodowym terroryzmem. W Raporcie dokonano również analizy ryzyka najważniejszych zagrożeń wynikających z przyczyn naturalnych i technicznych (m.in. powodzie, epidemie, epizootie, epifitozy, skażenia chemiczne, ograniczenie w dostawach energii elektrycznej, ograniczenia w dostawach paliw płynnych)18.

 

Wśród najistotniejszych zagrożeń w XXI wieku o zasięgu globalnym należy wymienić trzy główne, które pojawiają się na kartach zasadniczych krajowych i transnarodowych dokumentów strategicznych: proliferację broni masowego rażenia, terroryzm oraz cyberzagrożenia19.

Jeżeli podejmiemy próbę sporządzenia listy czynników sprowadzających zagrożenie na przestrzeni mijających dekad, zauważymy, że zmieniły się tzw. obiekty, przeciw którym zagrożenia były i są kierowane. Warto w tym kontekście wspomnieć, iż ostatnie stulecie przyniosło zmianę w zakresie stosunku zabitych żołnierzy do ofiar śmiertelnych wśród osób cywilnych.

Otóż, do wybuchu I wojny światowej poszkodowanymi oraz ofiarami w śmiertelnych zbrojnych potyczkach i bitwach byli głównie żołnierze. Wynikało to, rzecz jasna, z charakteru prowadzonych wojen; naprzeciw siebie stawały dwie grupy żołnierzy, którzy dla pewnej idei atakowali przeciwnika, używając w walce mieczy, dzid, pik, potem – łuków, kusz. Rozwój kolejno doskonalonych broni zaprowadził ludzi do sięgania na polu walki po broń palną, z której strzelano do wroga zza różnego rodzaju osłon, potem – z okopów. „Ludność krajów biorących udział w wojnie, która pozostawała poza rejonem walk, nie była narażona na zbrojne oddziaływanie nieprzyjaciela, oczywiście nie licząc strat i zniszczeń czynionych przez wojska najeźdźcy dokonywane podczas przemarszów”20. Stosunek zabitych żołnierzy do zabitych niewinnie cywili kształtował się w tym czasie i w tych okolicznościach na poziomie 10:1.

Zjawisko frontu i zaplecza narodziło się w czasie I wojny światowej. Postęp cywilizacyjny i towarzyszący mu prężny rozwój nauki i techniki obfitował w nowinki technologiczne. Doskonalono dotychczasową broń oraz konstruowano innowacyjny sprzęt. W czasie I wojny światowej sięgano po coraz bardziej niebezpieczne środki walki, stosowano gazy bojowe oraz sterowce i samoloty bojowe do oddziaływania militarnego na obszary leżące poza strefę frontu, tzw. zaplecze.


Tabela 1

Straty w wyniku wykorzystania środków lotniczych oraz gazów bojowych

Opracowanie własne.


Zastosowanie samolotów umożliwiało atak z powietrza na terytorium przeciwnika, co wiązało się z ofiarami masowymi oraz masowymi zniszczeniami. Warto w tym miejscu przywołać przykładowe zdarzenia, jakie przyniósł intensywny rozwój lotnictwa oraz wykorzystanie gazów bojowych (zob. tabela 1).

Uwagę zwraca liczba poszkodowanych oraz ofiar śmiertelnych prowadzonych działań. II wojna światowa to intensywny okres produkcji innowacyjnych technologii wojennych ukierunkowanych na zabijanie ludzi. Warto w tym miejscu przywołać przykładowe zdarzenia, jakie miały wówczas miejsce (zob. tabela 2). Po raz kolejny uwagę zwraca liczba poszkodowanych, ofiar śmiertelnych, a także rozmiar szkód materialnych zaistniałych na skutek prowadzonych działań.


Tabela 2

Straty w wyniku wykorzystania innowacyjnych technologii wojennych środków lotniczych i gazów bojowych

Opracowanie własne.


Oszacowano, że w wyniku II wojny światowej zginęło 72 mln ludzi, w tym 47 mln ludności cywilnej (tj. 65%). Reasumując, wskazany na wstępie niniejszego podrozdziału stosunek zabitych żołnierzy do zabitych cywili (10:1) został diametralnie zmieniony – na 1:2.

Jak sytuacja przedstawia się obecnie? Współcześnie wyzwania i zagrożenia jeszcze nigdy tak bardzo nie dotykały człowieka, mienia, środowiska i infrastruktury jak współcześnie21. Powyższe pozwala na konstatację, iż każde państwo winno zapewnić społeczeństwu stosowną ochronę oraz przygotować je do umiejętnego postępowania w sytuacji wystąpienia zagrożenia. Służby ratownictwa i ochrony ludności powinny dysponować stosowną wiedzą o wszelkich potencjalnych zagrożeniach – ich rodzaju, skali występowania, rodzaju i skali skutków w odniesieniu do ludzi, zwierząt, mienia i środowiska. Środowisko bezpieczeństwa ulega ciągłym zmianom, które determinują potrzebę uaktualnienia, modyfikacji już istniejących rozwiązań oraz opracowywania innowacyjnych sposobów ochrony ludności i jej otoczenia.

Poniżej znajduje się lista głównych zagrożeń, których mnogość i częstotliwość sprawia, że każdy dzień przynosi informację o jakichś ofiarach, czy też o stratach ze świata materialnego:

• zamachy terrorystyczne (cały świat, coraz częściej Stary Kontynent);

• konflikty (Ukraina, arabska wiosna 2011, niestabilna sytuacja w Syrii i będące jej konsekwencję masowe migracje);

• kataklizmy (pożary, mrozy, powodzie, trzęsienia ziemi, tajfuny, susze, wybuchy wulkanów);

• epidemie i pandemie22;

• katastrofy budowalne i komunikacyjne.

Taki obraz rzeczywistości XXI wieku wskazuje na zmianę stosunku zabitych żołnierzy do zabitych niewinnie cywili na 1:10.

Przeszliśmy całą drogę od zagrożeń dla jednostek ludzkich w XIX wieku, poprzez zagrożenia dla grup etnicznych oraz całych narodów w burzliwym wieku XX, aż do współczesnych zagrożeń ponadnarodowych powodowanych działalnością i propagandą organizacji terrorystycznych, w coraz większym stopniu wykorzystujących zamachy podejmowane solo23.

Zagrożenia stanowią tylko element niniejszej monografii. Wprowadzenie do problematyki miało pomóc w dalszym tworzeniu opracowania, zatem nie sposób w tym miejscu rozwinąć problemu każdego z potencjalnych i rzeczywistych zagrożeń czyhających na współczesną ludność. Niemniej jednak warto wspomnieć, iż ewoluujące zagrożenia o charakterze terrorystycznym implikują konieczność podejmowania wszelkich dostępnych środków celem zminimalizowania zaistnienia zdarzenia. Należy pamiętać, że zarówno w wymiarze nieco skromniejszym – coraz bardziej powszechna działalność tzw. samotnych wilków, jak i w obszernym – cyberatak na kluczową infrastrukturę krytyczną, zasadniczą misją współczesnych państw demokratycznych pozostaje zapewnienie ochrony pojedynczej osobie, grupie społecznej i ogółowi ludności cywilnej.

Oprócz szeroko rozumianego terroryzmu oraz „nieprzychylnych i nieujarzmionych do końca sił przyrody, oprócz niebezpieczeństw wynikających z gwałtownego rozwoju przemysłu, techniki i środków masowej komunikacji, od wieków zagraża ludzkości [wciąż] jedno nieszczęście – wojny”24. Tymczasem analiza przedmiotowej literatury pozwala na konstatację, że po demontażu dwubiegunowego świata zimnowojennego i wstąpieniu Polski do NATO, eksperci, autorzy publikacji i projektów widzą potrzebę budowania i doskonalenia systemu uwzględniającego współczesne zagrożenia czasu pokoju, ignorując niejako kwestię i potrzebę ochrony ludności w czasie wojny. To daje jednak obraz świata w krzywym zwierciadle, bowiem nie dostrzega się współczesnego braku stabilności na Ukrainie (państwo ościenne), aspiracji mocarstwowych Federacji Rosyjskiej oraz rzeczywistych zagrożeń militarnych, jakie wiążą się z konfliktami w tzw. punktach zapalnych świata, niestabilną sytuacją na terytorium Syrii oraz terrorystyczną propagandą tzw. Państwa Islamskiego. Zdeformowany obraz świata pozbawiony wyżej wskazanych uniemożliwia przygotowanie ludności cywilnej na wszelkie możliwe (czy mniej, czy bardziej) rzeczywiste zagrożenia. Nie możemy zapominać o wielkim okrucieństwie kryjącym się pod pojęciem „wojna”. „Bez względu na charakter, rodzaj stosowanych środków i poziom techniki. Każda wojna pociąga za sobą zniszczenia, a przede wszystkim ofiary (zabitych i rannych) wśród żołnierzy na froncie, a w (…) konfliktach o charakterze totalnym – także (jeżeli nie głównie) wśród ludności cywilnej”25.

Powyższe implikuje konieczność analizowania wszelkich danych o zagrożeniach militarnych i niemilitarnych, doskonalenie systemów rozpoznawania, alarmowania i ostrzegania o nich oraz podejmowania innych działań ukierunkowanych na ochronę ludności.

1J. Chęciński, Ochrona ludności we współczesnej wojnie, wyd. III, MON, Warszawa 1977, s. 18.
2A. Fedorowicz, Gotowość na wypadek „W”, „Focus” 2016, nr 2/245, s. 16.
3W naszym kraju znajduje się 32 348 budowli, których całkowita pojemność pozwala na zapewnienie 1 116 217 miejsc ochronnych. Za: Szef Obrony Cywilnej Kraju, Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej, Ocena przygotowań w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej w Polsce za 2015 r. Diagnoza stanu przygotowań organów i formacji obrony cywilnej, innych podmiotów, a także ludności, do realizacji zadań w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i w czasie wojny, wraz z wnioskami, Biuro ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej, Warszawa 2016, s. 9.
4Tamże.
5A. Fedorowicz, Gotowość…, dz. cyt., s. 16.
6Załącznik do uchwały nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. (poz. 377), Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022, Warszawa 2013, s. 67.
7M. Szczęśniak, Obrona cywilna na czas pokoju i wojny, Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1976, s. 9.
8Parlamentarny nadzór nad sektorem bezpieczeństwa. Zasady, mechanizmy i praktyki, Kancelaria Sejmu, Warszawa 2004, s. 19. Cyt. za: A. Skrabacz, Ochrona ludności w Polsce w XXI wieku. Wyzwania, uwarunkowania, perspektywy, Merkeriusz Agmarkt s.c., wyd. 1, Tarnów 2006, s. 37–38.
9Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, red. nauk. J. Kaczmarek, W. Łepkowski, B. Zdrodowski, Wyd. Akademii Obrony Narodowej, Warszawa 2008, s. 172–173.
10Biała księga bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa 2013, s. 248 oraz (Mini)Słownik BBN, hasło: zagrożenie bezpieczeństwa, https://www.bbn.gov.pl/pl/bezpieczenstwo-narodowe/minislownik-bbn-propozy/6035,MINISLOWNIK-BBN-Propozycje-nowych-terminow-z-dziedziny-bezpieczenstwa.html (dostęp: 02.10.2015 r.).
11Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa…, dz. cyt., 2008, s. 172–173.
12Tamże, s. 173.
13B. Michailiuk, Broń biologiczna jako zagrożenie bezpieczeństwa państwa, Wyd. Akademii Obrony Narodowej, Warszawa 2015, s. 27.
14Leksykon wiedzy wojskowej, Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1979, s. 510.
15Tamże.
16Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2010 r. w sprawie Raportu o zagrożeniach bezpieczeństwa narodowego (Dz.U. z 2010 r., nr 83, poz. 540).
17Istniejące regulacje prawne nakładają obowiązek sporządzania planów bądź raportów dotyczących bezpieczeństwa. Jednym z tego rodzaju dokumentów jest Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa narodowego opracowywany na potrzeby Krajowego Planu Zarządzania Kryzysowego, gdzie koordynację przygotowania zapewnia dyrektor Rządowego Centrum Bezpieczeństwa.
18http://rcb.gov.pl/raport-o-zagrozeniach-bezpieczenstwa-narodowego-3 (dostęp: 02.01.2017 r.).
19Bezapelacyjnie szczególnie negatywne skutki dla całego świata niesie proliferacja broni masowego rażenia. Zagrożenie można sprowadzić do trzech „czarnych scenariuszy”: • „anarchii nuklearnej” w wyniku rozpadu globalnego reżimu nieproliferacji (opartego na Układzie o nieproliferacji broni jądrowej); • destabilizacji państwa dysponującego bronią jądrową; • uzyskania dostępu do środków nuklearnych przez podmioty niepaństwowe, w szczególno-ści organizacje terrorystyczne – technicznie najłatwiejsze może być wykorzystanie konwencjonalnego ładunku wybuchowego do rozpylenia materiałów radioaktywnych (tzw. brudna bomba). Terroryzm z użyciem BMR, zwany też superterroryzmem lub terroryzmem masowego rażenia, to perspektywicznie szczególnie niebezpieczna odmiana terroryzmu. Jak słusznie zauważa S. Koziej, „dysponowanie taką bronią przez ugrupowania o charakterze terrorystycznym może bowiem przybierać formę nie tylko fizycznego jej posiadania, ale także dywersyjnego włamywania się do istniejących systemów zabezpieczeń lub sterowania bronią nuklearną i uzyskiwania przez to dostępu do takiej broni”. Cyt. za S. Koziej, Identyfikacja zagrożeń globalnych dla bezpieczeństwa międzynarodowego, PAN, Przyszłość. Świat – Europa – Polska nr 2, Warszawa 2012, s. 32–33.
20R. Kalinowski, Obrona Cywilna w Polsce, Wyd. Akademii Podlaskiej, Siedlce 2011, s. 11.
21A. Skrabacz, Ochrona ludności w Polsce w XXI wieku…, dz. cyt., s. 38.
22Epidemia oznacza występowanie zakażeń w istotnie większej liczbie w określonym czasie i na danym terenie. Z kolei pandemia to epidemia, obejmująca rozległy obszar kontynentu lub świata, występująca w tym samym czasie. Spośród najgroźniejszych w historii można przywołać: • dżuma (1348–1352) – zmniejszenie populacji nawet o 80%; • grypa hiszpanka (1918–1919) – przeszło 50 mln ofiar śmiertelnych; • grypa azjatycka (1957) – ok. milion ofiar śmiertelnych; • grypa A/H1N1 (od 11 VI 2009) – ok. 12 799 ofiar; • AIDS – masowe zachorowania (zwłaszcza w Afryce); • SARS – kilkaset zgonów; • Ebola – najbardziej współczesne zagrożenie [liczba ofiar w Afryce Zach. wynosi 9177 tys., liczba zakażonych zbliżyła się do 29 tys. (28 646 tys.), z czego 11 323 osób zmarło – stan na 30.03.2016 r., według WHO, Ebola Situation Report, http://apps.who.int/ebola/current-situation/ebola-situation-report-30-march-2016 (dostęp: 12.05.2016 r.)].
23Zasadniczo należy obawiać się ekstremistów, np. przypadek Andersa Behringa Breivika: • 22.07.2011 r. – Norwegia, Oslo i Utoya. Anders Breivik przeprowadził dwa ataki – w pierwszym z nich, w wybuchu bombowym w dzielnicy rządowej w Oslo, zginęło 8 osób, w drugim, na uczestników obozu młodzieżówki współrządzącej Partii Pracy na wyspie Utoya, zastrzelił 69 osób. Równie niebezpieczni są światowi zwolennicy tzw. Państwa Islamskiego (wybrane wydarzenia inspirowane ideologią tzw. Państwa Islamskiego): • 12.06.2016 r. – USA, Orlando. Zamachowiec dokonał ataku w klubie Pulse w Orlando, poprzysięgając wierność tzw. Państwu Islamskiemu. Zdarzenie zostało uznane za najbardziej krwawą strzelaninę dokonaną przez jedną osobę w dziejach Stanów Zjednoczonych, najbardziej krwawy atak na społeczność LGBT oraz najbardziej krwawy atak terrorystyczny na terytorium Stanów od zamachów z 11 września 2001 roku. Zginęło 50 osób, 53 zostały ranne. • 15.07.2016 r. – Francja, Nicea. Zamachowiec wjechał ciężarówką w tłum ludzi spacerujących po promenadzie Anglików w Nicei. Zginęły 84 osoby, 120 zostało rannych. • 06.08.2016 r. – Belgia, Charleroi. Dwie osoby (funkcjonariuszki policji) zostały zranione maczetą. • 30.08.2016 r. – Kirgistan, Biszkek. Zamachowiec-samobójca wjechał samochodem w bramę ambasady Chin, zdetonował bombę. Jedna osoba zginęła, trzy zostały ranne. • 21.12.2016 r. – Niemcy, Berlin. Bliźniaczy zamach lipcowego z wykorzystaniem 40-tonowej ciężarówki z samobójcą za kierownicą; kierowca wjechał w tłum ludzi na jarmarku bożonarodzeniowym na Breitscheidplatz. Zginęło 12 osób, 56 zostało rannych. • 22.03.2017 r. – Wielka Brytania, Londyn. Bliźniaczy zamach lipcowego w Nicei i grudniowego w Berlinie; kierowca wjechał w grupę ludzi na moście Westminsterskim. Próbował dostać się na teren brytyjskiego parlamentu, śmiertelnie ranił policjanta stojącego na straży bramy wjazdowej. Zginęło 6 osób, 29 zostało rannych.
24M. Szczęśniak, Obrona cywilna…, dz. cyt., s. 12.
25Tamże, s. 282.