Zioła w Medycynie. Choroby układu ruchu

Tekst
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Profilaktyce oraz hamowaniu procesów osteoporotycznch służy stała aktywność fizyczna, która nie tylko stymuluje metabolizm kości (zwiększając ich gęstość i strukturę), ale także sprzyja utrzymaniu masy mięśniowej i poprawie koordynacji ruchowej, co może mieć ogromne znaczenie przy upadku. Warto tu podkreślić, że statystyki wskazują, iż osteoporoza o wiele rzadziej rozwija się nie tylko u byłych sportowców, ale również u osób regularnie aktywnych fizycznie.

Jednocześnie należy pamiętać, że pojęcie aktywności fizycznej obejmuje nie tylko sport zawodowy/wyczynowy, ale również formy sportu „amatorskiego”. Dla osób zagrożonych osteoporozą idealne są jazda na rowerze, taniec klasyczny, gimnastyka czy pływanie (na plecach), a nawet regularne spacery (w tym nordic walking). Dlatego też zaleca się dostosowanie aktywności fizycznej do możliwości fizycznych (kondycji, stanu zdrowia) danej osoby. Wielu specjalistów uważa, że ważniejsza od intensywności jest regularność wykonywanych ćwiczeń.

W przypadku zdiagnozowania osteoporozy najlepiej skonsultować dalsze formy aktywności z zawodowym trenerem oraz unikać aerobiku, biegania, tańca współczesnego, pływania na brzuchu, a przede wszystkim sportów kontaktowych (np. gry zespołowe, sporty walki), zwiększających ryzyko kontuzji.

Witania ospała (Withania somnifera) znana jest w Polsce pod nazwą ashwagandha. Zawarte w niej witanolidy odznaczają się strukturą chemiczną przypominającą ludzkie hormony płciowe (steroidy). Z tego powodu, zdaniem badaczy, zapobiegają osteoporozie, sprzyjają rozwojowi masy i siły mięśniowej oraz ułatwiają redukcję tkanki tłuszczowej, co czyni preparaty z ashwagandhą wartościowymi suplementami diety dla osób amatorsko uprawiających sport. Na rynku dostępne są:

• korzeń mielony – sposób przygotowania: 1 czubatą łyżeczkę proszku zmieszać z 1/2 szklanki naturalnego kefiru. Pić 2 razy dziennie między posiłkami;

• korzeń rozdrobniony – sposób przygotowania: 1 czubatą łyżkę stołową korzenia zalać 1 szklanką letniej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu pod przykryciem przez 5 minut. Odstawić na kwadrans. Przecedzić i pić po 1 szklance ciepłego odwaru 2 razy dziennie między posiłkami;

• tabletki i kapsułki, np. Ashwagandha 600 Sport (Olimp Labs), preparat zawierający opatentowany ekstrakt z korzenia ashwagandhy KSM-66. Zalecane spożycie: po 1 kapsułce 2 razy dziennie w trakcie posiłku, popijając dużą ilością wody.

Występujący dość powszechnie na Bałkanach gojnik, zwany również szałwią libańską, dostępny jest w Polsce w postaci suszu rozdrobnionego lub całego suszonego ziela. Większość osób kojarzy go pod nazwami herbatki górskiej lub herbatki greckiej. Jak wynika z badań, wyciągi z niektórych odmian gojnika (Sideritis euboea i Sideritis clandestina) mogą zapobiegać osteoporozie poprzez stymulowanie namnażania się komórek kościotwórczych – osteoblastów. Równie pozytywne wyniki uzyskano w badaniach naukowych przeprowadzonych in vitro z wykorzystaniem tymianku pospolitego, rozmarynu lekarskiego, lucerny siewnej, marchwi zwyczajnej, skrzypu polnego czy czarnuszki siewnej. Jednak autorzy książki stanowczo podkreślają, że te obiecujące wyniki eksperymentów nie zostały jeszcze potwierdzone w badaniach z udziałem ludzi.

W leczeniu osteoporozy u kobiet w podeszłym wieku pozytywne efekty może przynieść HTZ polegające na uzupełnianiu niedoboru estrogenów oraz pochodnych progesteronu poprzez przyjmowanie syntetycznych hormonów w postaci tabletek lub plastrów. Jak dowodzą badania naukowe, terapia nie tylko zapobiega utracie struktury kostnej, ale może nawet zwiększyć jej masę, co obserwuje się średnio po 10–18 miesiącach terapii. Co więcej, badacze dowodzą, że HTZ może zmniejszyć ryzyko ciężkich (patologicznych) złamań nawet o 40%. Jednakże ze względu na szereg powikłań związanych z HTZ (m.in. zwiększone ryzyko chorób układu krążenia, chorób nowotworowych) decyzję o terapii podejmuje lekarz na podstawie stanu zdrowia pacjentki.

Należy tu podkreślić, że HTZ nie jest podstawową formą leczenia osteoporozy, a jedynie terapią wspomagającą.

Nasiono kozieradki to surowiec zielarski pozyskiwany z kozieradki pospolitej (Trigonella foenum-graecum), jednorocznej rośliny dorastającej do około jednego metra, uprawianej w Polsce dla nasion oraz jako pasza dla bydła. Nasiona kozieradki są cennym surowcem śluzowym. Zawierają również saponiny steroidowe, z których – jak wynika z badań – głównie diosgenina może hamować procesy osteoporotyczne (również zanik tkanek reprodukcyjnych), wynikające z braku naturalnych estrogenów. Dlatego też uważa się, że włączenie nasion kozieradki jako stałego elementu diety kobiet w okresie menopauzy może mieć korzystny wpływ na stan kości. Jednocześnie surowiec może wpłynąć pozytywnie na złagodzenie oraz częstotliwość występowania innych niekorzystnych objawów menopauzy, takich jak uderzenia gorąca czy uczucie kołatania serca.

Sposoby użycia nasion kozieradki:

a) 1 płaską łyżeczkę zmielonych nasion kozieradki dodać do 1/2 szklanki naturalnego kefiru. Wymieszać i pić 3 razy dziennie między posiłkami;

b) 1 czubatą łyżeczkę zmielonych nasion kozieradki wymieszać z 250 g białego, półtłustego twarogu oraz łyżką stołową tłoczonego na zimno oleju z konopi. Zjeść w ciągu dnia;

c) 1 płaską łyżkę stołową mielonych nasion kozieradki zalać 1 szklanką wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na małych ogniu pod przykryciem przez 5 minut. Odstawić na 1/2 godziny i przecedzić. Pić 2 razy dziennie po 1 szklance ciepłego odwaru między posiłkami. W przypadku wystąpienia efektu przeczyszczającego należy zmniejszyć ilość surowca z 1 łyżki stołowej na 1 czubatą łyżeczkę.

UWAGA: u niektórych osób stosujących długotrwale kozieradkę pot oraz mocz przybierają specyficzny „kozi” zapach. Efekt ten ustępuje po odstawieniu surowca.

Wyniki badań wskazują, że w populacji azjatyckiej, której dieta jest szczególnie bogata w produkty sojowe, statystycznie występuje o wiele mniej przypadków osteoporozy. Specjaliści uważają, że nie jest to związane ze specyfiką rasy, lecz wynika ze stylu życia i stosowanej diety. Produkty sojowe zawierają izoflawony, w szczególności genisteinę i daidzeinę. Liczne publikacje dowodzą, że izoflawony wykazują działanie zbliżone do estrogenów: mogą przeciwdziałać demineralizacji kości i stymulują działanie osteoblastów, a co za tym idzie – wzmacniają strukturę kości oraz zwiększają ich masę. Izoflawony i inne związki pochodzenia roślinnego wykazujące takie działanie nazwano fitoestrogenami. Fitoestrogeny pomagają zachować gospodarkę hormonalną kobiet i łagodzić objawy menopauzy. Zaleca się więc (szczególnie kobietom w okresie menopauzy) wprowadzenie do diety produktów sojowych – nasion, tofu, jogurtów i napojów. W aptekach i sklepach zielarskich dostępne są gotowe suplementy diety zawierające izoflawony sojowe:

• Izoflawony sojowe (Solgar) – zalecane spożycie: osoby dorosłe 1 lub 2 tabletki dziennie, najlepiej w trakcie posiłku lub według wskazań lekarza;

• Menopauzin (Olimp Labs), zawierający również ekstrakt z chmielu zwyczajnego. Zalecane spożycie: 1 tabletka dziennie po posiłku.

Fitoestrogeny stosowane u kobiet w celu łagodzenia objawów menopauzy pozyskuje się także z nasion lnu zwyczajnego, ziela koniczyny łąkowej (koniczyny czerwonej) i szyszek chmielu. Są one szczególnie polecane paniom uczulonym na produkty sojowe. Naukowcy zauważyli, że w populacji europejskiej ilość osób uczulonych na soję w ostatnich latach znacząco wzrosła.

Przykładowe preparaty z fitoestrogenami, niezawierające soi, dostępne w aptekach i sklepach zielarskich to:

• Ligunin (Oleofarm), zawierający mielone nasiona lnu oraz ekstrakt z nich pozyskiwany. Zalecane spożycie: 2 kapsułki dziennie po posiłku;

• Femiflavon (Salus International), zawierający ekstrakt z koniczyny czerwonej, witaminę B6 i kwas foliowy. Zalecane spożycie: 1 tabletka dziennie;

• Falvit estro + (Jelfa), zawierający ekstrakt z szyszek chmielu, witaminy (A, B1, B2, B3, B5, B6, B12, C, D, E, K, biotynę, kwas foliowy, beta-karoten) i składniki mineralne (wapń, magnez, żelazo, cynk, mangan, miedź, jod, selen, chrom, molibden). Zalecane spożycie: 1 tabletka dziennie podczas posiłku lub bezpośrednio po nim.


UWAGA! W celu uzyskania wpływu fitoestrogenów na układ kostny autorzy książki zalecają ich stosowanie co najmniej przez 9 miesięcy.Kobiety stosujące już Hormonalną Terapię Zastępczą powinny skonsultować potrzebę stosowania fitoestrogenów z lekarzem.

Duże znaczenie – zarówno w terapii, jak i profilaktyce osteoporozy – ma prawidłowo zbilansowana dieta, zawierająca:

• witaminę D (zob. podrozdz. 6.3.1);

• wapń (zob. podrozdz. 6.2.1);

• fosfor (zob. podrozdz. 6.2.2);

• magnez (zob. podrozdz. 6.2.3);

• witaminę C (zob. podrozdz. 6.3.3);

• witaminę K2 (zob. podrozdz. 6.3.2);

• białko.

Na procesy przebudowy tkanki kostnej niekorzystnie wpływa zarówno niedobór, jak i nadmiar białka. Białko jest nieodzowne do syntezy kolagenu (zob. podrozdz. 6.1.1), dlatego też niedobór białka upośledza jego produkcję w układzie kostno-stawowym. W profilaktyce chorób kości powinno się spożywać 1,2 g białka/kg masy ciała. U osób starszych niedożywienie białkowe jest wymieniane jako jeden z czynników ryzyka utraty masy kostnej i złamań kości.

Duże znaczenie ma także proporcja białka zwierzęcego do białka roślinnego. Białka zwierzęce przyczyniają się do zakwaszania organizmu, co powoduje utratę wapnia i fosforu wraz z moczem. Odwrotnie białka roślinne (białko roślin strączkowych) wymieniane są jako produkty spożywcze, które alkalizują płyny ustrojowe. Poza tym niektóre rośliny strączkowe, np. soja, są uznanym źródłem izoflawonów (zob. str. 21). Jak podają dietetycy, stosunek spożywanego białka do wapnia powinien wynosić 1 g do 16 mg.

 

Wyniki licznych badań wskazują, że regularne spożywanie mleka może dodatnio wpływać na wzrost gęstości mineralnej kości (BMD – Bone Mineral Density), ale również zawartości mineralnej kości (BMC – Bone Mineral Content). Wykazano m.in., że spożywanie około 230 ml mleka dziennie (około 1 szklanki) znacznie zwiększa zarówno BMC, jak i BMD, a regularne spożywanie mleka oraz wapnia w okresie dzieciństwa i dojrzewania ma pozytywny wpływ na stan kości w wieku dorosłym. Jednak wyniki badań nie są jednoznaczne, często też naukowcy nie określają, jakie obszary układu kostnego poddano badaniu. Dlatego też konieczne są dalsze badania potwierdzające lub wykluczające istnienie związku między spożywaniem mleka oraz wapnia w dzieciństwie a stanem kości u dorosłych, tak kobiet, jak i mężczyzn.

Zdecydowanie niekorzystne jest natomiast długotrwałe nadmierne spożywanie soli kuchennej, bowiem wraz ze wzrostem wydalania sodu z moczem rośnie także ilość wydalanego wapnia. Należy przy tym pamiętać, że pulę soli w diecie znaczenie zwiększają takie produkty, jak: wędzone ryby, wędliny długodojrzewające, kabanosy, sery żółte i pleśniowe czy ser feta. Najlepiej więc ograniczać ilość spożywanej soli kuchennej poprzez zastąpienie jej mieszankami ziołowymi o słonym smaku. Przykładem takiej mieszanki przyprawowej jest Podlaska przyprawa w diecie bezsolnej (Dary Natury) zawierająca cebulę, czosnek, goździki, imbir, koper, majeranek, pietruszkę oraz seler.

Kofeina również może zwiększać wydalanie wapnia z moczem, choć wyniki badań nie są jednoznaczne. Większość naukowców wyraża pogląd, że przy prawidłowej podaży wapnia w pożywieniu kofeina nie przyczynia się do zwiększonej zapadalności na osteoporozę, podatności na złamania czy zmniejszenia gęstości kości.

Należy jednak pamiętać, że najpopularniejszymi źródłami kofeiny są:

• kawa (powstająca z prażonych nasion kawowca arabskiego);

• herbata (susz powstający z liści i pąków herbaty chińskiej), herbatą nazywa się także napój, który jest naparem sporządzonym z suszu tej rośliny. W sprzedaży znajdują się różne typy herbat – od czarnej poprzez zieloną aż do białej. Podział ten wynika ze sposobu obróbki liści/pąków, jaka następuje po ich zerwaniu z krzewu. W celu otrzymania herbaty czarnej doprowadza się do następujących kolejno procesów przetwarzania zerwanych liści – więdnięcia, skręcania, fermentacji i suszenia. Herbata zielona to liście suszone od razu po zerwaniu z ominięciem procesu fermentacji;

• yerba mate (to na ogół wysuszone, zmielone liście oraz gałązki ostrokrzewu paragwajskiego);

• guarana (zmielone nasiona pnącza paulinia guarana, nazywanej także ciernioplątem, które charakteryzują się największą zawartością kofeiny ze wszystkich dotąd poznanych roślin);

• napój coca-cola;

• napoje energetyzujące.

Zakłada się, że dla zachowania dobrej kondycji układu kostnego dozwolone jest spożywanie do 400 mg kofeiny dziennie (przy zachowaniu prawidłowej diety zabezpieczającej spożycie wapnia na odpowiednim poziomie). Problem jednak tkwi w tym, że kawa i herbata różnią się zawartością kofeiny w zależności od pochodzenia czy sposobu przygotowania napoju. Przykładowo szklanka czarnej kawy to około 100 mg kofeiny, a szklanka herbaty czarnej zawiera około 50 mg kofeiny. Niestety, rzadko zdarza się, aby producent podawał zawartość kofeiny na opakowaniu swojego produktu.

Dlatego lepiej ograniczyć nadmierne spożycie kawy i mocnej herbaty (zwłaszcza przez osoby narażone na osteoporozę) na rzecz:

• kawy z nasion konopi (Dary Natury), powstałej w wyniku uprażenia i zmielenia nasion konopi siewnych; 1 czubatą łyżeczkę kawy zalać 1 szklanką wrzącej wody i gotować na małym ogniu przez 2–3 minuty, odstawić na 5–10 minut, pić bez przecedzania; według zaleceń producenta można dodać mleko, śmietankę lub posłodzić zgodnie ze swoimi upodobaniami; pić w ciągu dnia zamiast kawy;

• kawy z topinamburu (Dary Natury), zawierającej prażone i mielone bulwy topinamburu (czyli słonecznika bulwiastego) oraz korzeń mniszka; 1 czubatą łyżeczkę kawy w przeliczeniu na 1 szklankę wody wsypać do naczynia i gotować po zalaniu wodą przez około 2–3 minuty, odstawić na 5–10 minut, przelać do filiżanek; można dodać mleko lub śmietankę oraz posłodzić według uznania;

• herbaty rooibos („czerwonej herbaty” otrzymywanej z liści krzewu aspalat prosty, czyli czerwonokrzew), dostępne w formie sypanej lub ekspresowej, np. z firmy Kawon; 1 łyżeczkę lub saszetkę herbaty zalać świeżo zagotowaną wodą i pozostawić pod przykryciem na 2–5 minut. Pić kilka razy dziennie. Herbatę rooibos mogą pić kobiety w ciąży oraz małe dzieci. Należy jedynie zwracać uwagę, by nie była aromatyzowana.

Alkohol nie tylko zwiększa wydalanie wapnia z moczem, ale także (jak sugerują niektóre badania) toksycznie wpływa na osteoblasty (komórki kościotwórcze). Dodatkowo uszkadza komórki wątrobowe, co może zmniejszać stężenie aktywnej witaminy D3 w organizmie. Ziołowe metody wspomagające radzenie sobie z „problemem alkoholowym” opisano w podrozdziale 5.2.

Naukowcy wykazali, że organizm palacza tytoniu syntetyzuje w ogromnych ilościach białka prozapalne S100A8 oraz S100A9, sprzyjające produkcji osteoklastów (komórek kościogubnych), co potwierdziło jedynie wcześniejsze teorie o negatywnym wpływie palenia tytoniu na gęstość kości. Osoby zamierzające rzucić palenie tytoniu mogą (oprócz wykazania się siłą woli) skorzystać z porad przedstawionych w podrozdziale 5.1.

1.2. OSTEOMALACJA I KRZYWICA

OSTEOMALACJA określana jest często jako rozmiękanie kości lub po prostu krzywica u dorosłych. To metaboliczna choroba kości charakteryzująca się zbyt niską mineralizacją struktury kostnej. W obiegowej opinii często mylona jest z osteoporozą, opisaną w podrozdziale 1.1. Choć dane na temat częstotliwości występowania osteomalacji są ograniczone (choroba długo nie daje żadnych objawów), to w badaniach biopsyjnych kości stwierdza się ją u około 10% osób po 50. roku życia ze złamaniami kości udowej oraz 30% osób (z takim samym urazem) po 80. roku życia.

U podłoża osteomalacji leży najczęściej niedobór w organizmie kalcytriolu (1,25-(OH)2D3), czyli aktywnej postaci witaminy D3 (zob. podrozdz. 6.3.1).

Najczęstszą przyczyną niedoboru kalcytriolu jest zbyt niska podaż witaminy D w pożywieniu i/lub niedostateczna ekspozycja skóry na promienie ultrafioletowe (UV).

UWAGA: ekspozycja na słońce powinna być racjonalna, nieprowadząca do uszkodzeń skóry. Problemy związane z nadmierną ekspozycją na promieniowanie UV oraz sposoby naturalnej ochrony i „ratowania” skóry zostały szczegółowo opisane w książce Zioła w medycynie. Choroby skóry, włosów i paznokci (tom 2).

Niedobór kalcytriolu może być również spowodowany zaburzeniem wchłaniania witaminy D z układu pokarmowego (związanym m.in. z zapaleniem trzustki, chorobami wątroby) oraz zaburzeniami metabolizmu witaminy D3 występującymi w chorobach wątroby i niewydolności nerek.

Rzadziej przyczyną osteomalacji bywa brak odpowiedniej ilości fosforu w płynach pozakomórkowych (zob. podrozdz. 6.2.2) lub niedobór wapnia (zob. podrozdz. 6.2.1). Przy czym należy tu nadmienić, że niezbędnym warunkiem prawidłowej mineralizacji kości w miejscu aktywności osteoblastów (komórek kościotwórczych) są wszystkie wymienione powyżej trzy składniki.

W bardzo rzadkich przypadkach osteomalacja ma podłoże genetyczne.

W początkowej fazie osteomalacja rozwija się bezobjawowo, natomiast w późniejszym okresie chorzy uskarżają się na znaczne osłabienie siły mięśni (pojawia się charakterystyczny „kaczy”, kołyszący chód) oraz przewlekłe bóle kostne (głównie kręgosłupa, klatki piersiowej i miednicy). Pacjenci mają problemy ze wstawaniem z pozycji siedzącej oraz poruszaniem się po schodach.

Ortopedzi w trakcie badań stwierdzają ponadto:

• deformacje (postępujące) kości długich, miednicy, kręgosłupa i klatki piersiowej;

• ból kości przy niewielkim ucisku;

• łamliwość kości oraz ich skłonność do pękania;

• zmniejszenie gęstości kości.

Charakterystycznym objawem osteomalacji jest utajona albo jawna tzw. tężyczka hipokalcemiczna, czyli tendencja do nadmiernej kurczliwości mięśni. Ponieważ u chorych pod wpływem nadmiernych skurczów mięśni kości stają się osłabione, to mają tendencję do pękania.

W badaniach laboratoryjnych stwierdza się zmniejszone stężenie wapnia, fosforanów i 25-(OH)D3 w surowicy krwi, natomiast badanie RTG wykazuje zmiany dopiero w zaawansowanym etapie choroby. Często są one jednak trudne do zróżnicowania z osteoporozą.

W przypadku gdy osteomalacja spowodowana jest niedoborem witaminy D w diecie lub zbyt niską ekspozycją na światło słoneczne, zaleca się stosowanie doustnej suplementacji witaminy D3 (zob. podrozdz. 6.3.1). Jednocześnie należy pamiętać o odpowiedniej suplementacji wapnia (zob. podrozdz. 6.2.1). W przypadku wystąpienia niedoboru fosforu w organizmie zaleca się zwiększenie spożycia mleka i jego przetworów.

W osteomalacji ziołolecznictwo ma znaczenie pomocnicze, stosuje się mieszanki ziołowe o działaniu witaminizującym i mineralizującym:

1)


Składniki:Sposób przygotowania:
• owoc róży dzikiej• liść pokrzywy• ziele hyzopu• kwiat wrzosu• owoc głogu• ziele macierzanki• kwiat słonecznika• ziele poziewnika100 g100 g50 g50 g50 g50 g50 g50 gZioła starannie wymieszać. 3 czubate łyżki stołowe mieszanki zalać 1 litrem zimnej wody i powoli doprowadzić do wrzenia. Przelać do termosu na kwadrans, przecedzić. Wypić ciepły odwar porcjami w ciągu dnia.

2)


Składniki:Sposób przygotowania:
• kłącze perzu• liść pokrzywy• ziele skrzypu50 g50 g50 gZioła dokładnie wymieszać. 1 czubatą łyżkę stołową mieszanki zalać 1/2 litra zimnej wody, powoli doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu przez 10 minut. Przelać do termosu i odstawić na 30 minut. Przecedzić i pić 4 razy dziennie po 1/2 szklanki ciepłego odwaru. Każdą porcję płynu warto dosłodzić łyżeczką miodu rzepakowego.

Krzywica w przeciwieństwie do osteomalacji jest chorobą wieku dziecięcego, występującą głównie między 3. miesiącem a 2. rokiem życia, u której podłoża leży niedobór witaminy D3 (zob. podrozdz. 6.3.1). Obecnie, dzięki rozwiniętej opiece pediatrycznej, pojawia się coraz rzadziej, choć – jak wynika ze statystyk Instytutu Żywności i Żywienia – niedobór wapnia dotyczy ponad połowy dzieci, natomiast niedobór witaminy D3 nawet ponad 90% w niektórych grupach wiekowych. Jeszcze w XIX wieku krzywica była chorobą powszechną, a w Anglii (niedostateczne nasłonecznienie, zadymienie w skupiskach miejskich) przybrała wręcz rozmiary pandemii, co znajduje odniesienie w potocznej nazwie krzywicy – „angielska choroba”.

Dodatkowo czynnikami sprzyjającymi rozwojowi choroby są:

• niewłaściwy stosunek wapnia do fosforu w diecie;

• zbyt mała ekspozycja na promieniowanie słoneczne, dawniej związane raczej ze strefą klimatyczną, obecnie coraz częściej postrzegane jako problem cywilizacyjny (urbanizacja, niewychodzenie dzieci z domów);

• wcześniactwo.

Przyczyną krzywicy mogą być również choroby przewodu pokarmowego i nerek u dzieci.

Do objawów krzywicy zalicza się m.in.:

• miękką oraz spłaszczoną potylicę;

• powiększenie ciemiączek oraz opóźnienie ich zarastania;

• deformacje klatki piersiowej;

• skrzywienia kręgosłupa oraz kończyn dolnych;

• opóźnienie wzrostu oraz wyrzynania się zębów;

• tężyczka.

Poza wyżej wskazanymi wymienia się: niepokój, zaburzenia snu, obfite pocenie się, zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych.

Przez lata w profilaktyce i leczeniu krzywicy stosowano tran, jednak dopiero w początkach XX wieku odkryto, że działanie przeciwdziałające krzywicy ma nie witamina A (jak przypuszczano), lecz całkowicie nowy związek, nazwany z czasem witaminą D.

Ponadto już w 1822 roku polski biolog i lekarz Jędrzej Śniadecki jako pierwszy w historii zalecał leczenie krzywicy poprzez zwiększanie ekspozycji na światło słoneczne. Niemal 100 lat później (1919 rok) Kurt Huldschinsky po raz pierwszy wykorzystał w terapii krzywicy leczenie światłem (helioterapię) przy zastosowaniu sztucznego źródła promieniowania UV.

 

Warto nadmienić, że już na początku XX wieku lekarze postulowali, że prawidłowa dieta ma znaczenie w profilaktyce takich chorób, jak krzywica oraz szkorbut.

Obecnie profilaktyka oraz leczenie krzywicy polegają na dostarczaniu odpowiedniej ilości witaminy D3 (zob. podrozdz. 6.3.1) oraz wapnia (zob. podrozdz. 6.2.1) wraz z pożywieniem oraz kontrolowaniu przebywania dzieci na słońcu.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że witamina D należy do grupy substancji rozpuszczalnych w tłuszczach, dlatego posiłki, w trakcie których następuje jej suplementacja, powinny być wzbogacone w tłuszcz. W tym celu powinno się uzupełnić posiłki w oleje roślinne tłoczone na zimno jako:

• dodatek do sałatek i surówek (olej rzepakowy, słonecznikowy, kukurydziany);

• dodatek do past serowych i jogurtów (olej lniany, konopny);

• dodatek do deserów typu lody (olej makowy).

W aptekach dostępne są preparaty dla dzieci zawierające witaminę D3, np.:

• Vigantol (Merck KGAA), lek dostępny bez recepty w postaci kropli. 1 kropla Vigantolu zawiera 500 j.m. witaminy D3. Sposób podania: lek należy podawać z łyżką mleka lub pokarmu. Jeśli lek dodaje się do butelki lub do pokarmu, należy upewnić się, czy dziecko zjadło cały posiłek, w przeciwnym razie dawka nie będzie przyjęta w całości.

Dawkowanie: wcześniaki 2 krople roztworu Vigantol na dobę. Po osiągnięciu 40. tygodnia życia wieku skorygowanego dawkę profilaktyczną należy zmniejszyć. Dawkowanie musi być ustalone przez lekarza prowadzącego; noworodki i niemowlęta (do 12. miesiąca życia) zaleca się podawać 1 kroplę na dobę. Stosować pod nadzorem lekarza; młodzież w wieku 12 lat i więcej 1 kroplę roztworu Vigantol na dobę. UWAGA: Butelka zawiera kroplomierz dla łatwego odmierzania zalecanej dawki. Lek zachowuje ważność przez 6 miesięcy po pierwszym otwarciu.

• Vigalex Bio (Biofarm), lek dostępny bez recepty w postaci tabletek o zawartości witaminy D3 1000 UI w tabletce.

Dawkowanie: dzieci 6–10 lat z prawidłową masą ciała 1000 IU (1 tabletka) na dobę; młodzież 11–18 lat z prawidłową masą ciała:

• w celu zapobiegania niedoborowi witaminy D3 1000–2000 IU (1–2 tabletki) na dobę;

• zapobieganie krzywicy i osteomalacji 2000 IU (2 tabletki) na dobę.

Przeciwwskazaniami do stosowania powyższych leków są:

• kamica nerkowa lub ciężka niewydolność nerek;

• rzekoma niedoczynność przytarczyc;

• hiperkalcemia (zbyt duże stężenie wapnia we krwi) lub hiperkalciuria (nadmierne wydalanie wapnia z moczem).


UWAGA! Należy pamiętać, że leczenie krzywicy powinno odbywać się bezwzględnie pod nadzorem lekarza i to on dobiera dawkę witaminy D3 indywidualnie dla każdego dziecka.

Jednym z objawów krzywicy są długotrwałe zaparcia. Autorzy książki spotkali się (nie w związku z krzywicą) z próbami podawania dzieciom herbat zawierających liść senesu. Jest to absolutnie niedopuszczalne!

Liść senesu ze względu na obecność glikozydów antrachinonowych jest środkiem o bardzo silnym działaniu przeczyszczającym i nie powinien być stosowany u dzieci poniżej 12. roku życia. U małych dzieci oraz niemowląt istnieje duże ryzyko wystąpienia drastycznej biegunki z możliwością groźnego dla życia odwodnienia.

W przypadku zaparć u małych dzieci często rozwiązaniem bywa:

• zwiększenie ilości podawanej wody, jeśli dziecko jest karmione piersią;

• zwiększenie ilości produktów zawierających błonnik, szczególnie jeśli dziecko nie jest już karmione piersią;

• jeśli dziecko już gryzie, należy zwracać uwagę, czy robi to powoli, dokładnie przeżuwając pokarm.

W sprzedaży dostępne są liczne herbatki ziołowe dla dzieci i niemowląt o działaniu rozkurczowym i ułatwiającym trawienie, co może przynieść pożądany efekt wypróżnienia u dziecka. Przykładem jest seria Herbi Baby (Premium Rosa), w skład której wchodzi m.in.:

• Herbi Baby Herbatka dla niemowląt i Dzieci ziołowa (zalecana po 4. miesiącu życia), skład: owoc dzikiej róży, jabłko, owoc kopru włoskiego, kwiat rumianku, liść jeżyny, korzeń marchwi, kwiat lipy. Sposób użycia: 1 torebkę zalać 200 ml wrzącej wody i pozostawić do zaparzenia na 10 minut pod przykryciem. Nie gotować. Podawać 2-3 razy dziennie w ilości zależnej od wieku dziecka;

• Herbi Baby Herbatka dla dzieci i niemowląt Spokojny brzuszek (zalecana od 6. miesiąca życia), skład: anyż, koper włoski, owoc dzikiej róży, jabłka, liść maliny, rooibos. Sposób przygotowania: 1 saszetkę zalać 250 ml wrzącej wody i wyjąć po 5–10 minutach zaparzania pod przykryciem. Nie gotować. Zawsze przygotowywać świeży napar. Sposób użycia:

– dzieci i niemowlęta od 6. miesiąca do 1. roku życia 1 szklanka dziennie, podawać łyżeczką lub z butelki dla dzieci;

– dzieci od 1. roku życia do 3. roku życia 1–2 szklanki dziennie;

– dzieci od 3. roku życia i dorośli 2–3 szklanki dziennie.

U starszych dzieci (powyżej 12. roku życia) można zastosować mieszankę ziołową:


Składniki: Sposób przygotowania:
• owoc kminku• owoc kopru włoskiego• liść melisy• korzeń rzewienia• owoc kolendry• liść mięty pieprzowej50 g50 g25 g25 g25 g25 gZioła dokładnie wymieszać. 1 płaską łyżkę stołową mieszanki zalać w termosie 1 szklanką wrzącej wody i odstawić na 20 minut. Przecedzić i podawać 1/3 3/4 szklanki (w zależności od wieku) ciepłego naparu, najlepiej wieczorem przed snem.UWAGA: mieszankę można stosować maksymalnie przez kilka dni.

Jeżeli takie postępowanie nie przynosi efektu, a zaparcia utrzymują się, należy skonsultować się z pediatrą, który może zalecić zastosowanie silniejszych środków, np. czopków. Bez recepty dostępne są w aptece czopki glicerolowe (glicerynowe, Glyceroli suppositoria), np. firmy Farmina. Dawkowanie: doraźnie doodbytniczo 1–2 czopki. Wypróżnienie powinno nastąpić do około 1 godziny po podaniu czopka.

UWAGA: Czopki glicerynowe 1 g przeznaczone są dla dzieci; dla dorosłych są to czopki 2 g. Stosowanie czopków glicerolowych u dzieci poniżej 3. roku życia należy skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.

1.3. ZAPALENIE KOŚCI I SZPIKU

ZAPALENIE KOŚCI I SZPIKU (OM – Osteomyelitis) najczęściej wywołane jest infekcją kości, a jego przypadki różnicuje się w zależności od etiologii oraz czasu trwania infekcji, umiejscowienia czy nawet czynników ogólnoustrojowych.

Mikroorganizmy przenikają do kości z sąsiadujących z nią ognisk zapalnych (zewnątrzpochodne zapalenie kości i szpiku) lub z dalszych miejsc organizmu drogą naczyń krwionośnych (krwiopochodne zapalenie kości i szpiku). Dodatkowe znaczenie ma osłabienie funkcji immunologicznych organizmu. Zaniedbana (nieleczona) infekcja kości przechodzi w stan przewlekły, skutkując (poprzez niedokrwienie) obumieraniem tkanki kostnej. Prowadzi to do tzw. sekwestracji, czyli oddzielenia się pozbawionych naczyń krwionośnych struktur kości. W sąsiedztwie tworzą się również ropnie podokostnowe oraz ropnie tkanek miękkich.

Około 80% OM dotyczy pacjentów dorosłych i spowodowane jest przez czynniki zewnątrzpochodne, takie jak: urazy (ugryzienia, otwarte złamania, rany kłute), zabiegi chirurgiczne, infekcje z przylegającej tkanki miękkiej. Diagnoza jest utrudniona, ponieważ objawy typu ból, gorączka, dreszcze, uczucie ogólnego osłabienia, stan zapalny (podniesione wartości OB i CRP) nie są jednoznaczne.

Objawy OM stają się wyraźne w późniejszym czasie, najczęściej po kilku tygodniach, a nawet miesiącach. Częste są miejscowe bóle oraz miejscowa nadwrażliwość na dotyk. Pacjent ma problemy z poruszaniem się i unoszeniem cięższych przedmiotów.

Szczególną odmianą zewnątrzpochodnego OM są infekcje małych kości stopy, u których podłoża leży neuropatia cukrzycowa, sprawiająca, że stopy są bardziej narażone na urazy i odleżyny. Takie rany, w wyniku nieprawidłowego ukrwienia tkanek oraz stanów zapalnych naczyń, nie goją się (tzw. stopa cukrzycowa), co sprzyja stanom zapalnym przenoszącym się w obręb kości. Ten typ infekcji jest przyczyną wielu amputacji kończyn rocznie.

Około 20% przypadków OM stanowi krwiopochodne zapalenie kości i szpiku, które występuje najczęściej u dzieci oraz osób starszych leczonych dożylnie.