Psychologia penitencjarna. Rozdział 13-14Tekst

Z serii: Minibook
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Projekt okładki i stron tytułowych Agata Muszalska

Fotografia na okładce albund/Shutterstock

Wydawca Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący Jolanta Kowalczuk

Redaktor Jolanta Świetlikowska

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

Recenzent prof. dr hab. Piotr Stępniak

Wydawnictwo Naukowe PWN składa serdeczne podziękowania Panu mjr. Michałowi Ajdarowowowi oraz zespołowi Biura Dozoru Elektronicznego Centralnego Zarządu Służby Więziennej za umożliwienie wykonania fotografii zamieszczonych w rozdziale 15. tej publikacji.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

ISBN 978-83-01-18883-2

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp. Czym zajmuje się psychologia penitencjarna? (Mieczysław Ciosek, Beata Pastwa-Wojciechowska)

Rozdział 1. Kara, kary kryminalne i kara pozbawienia wolności

Wprowadzenie (Marta J. Boińska)

1.1. Wokół pojęcia kary (Janina Nowak)

1.2. Przestępstwo i kara kryminalna (Marta J. Boińska)

1.3. Polski Kodeks karny z 1997 roku (Marta J. Boińska)

1.4. Teorie kary kryminalnej (Marta J. Boińska)

1.4.1. Teorie bezwzględne

1.4.2. Teorie względne

1.4.3. Teorie mieszane

1.5. Poszukiwanie nowych rozwiązań: sprawiedliwość naprawcza (Marta J. Boińska)

1.6. Kara pozbawienia wolności i jej funkcje (Mieczysław Ciosek)

1.7. Czas trwania kary uwięzienia a jej skuteczność (Kamila Żukowska)

Wprowadzenie

1.7.1. Czas ludzi uwięzionych i jego skuteczność resocjalizacyjna

1.8. Poczucie winy, wstyd i poczucie krzywdy u skazanych (Marta J. Boińska)

1.8.1. Poczucie winy i wstyd

1.8.2. Poczucie winy i wstyd a geneza przestępczości

1.8.3. Poczucie winy a zaburzenia psychiczne

1.8.4. Poczucie krzywdy u więźniów

1.8.5. Oddziaływania penitencjarne i poczucie winy

Podsumowanie (Marta J. Boińska)

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 2. Powstanie i rozwój instytucji więziennej (Joanna Gruźlewska)

Wprowadzenie

2.1. Więzienia przeszłości

2.2. Systemy penitencjarne

2.2.1. System celkowy

2.2.2. System progresywny

2.2.3. System regresywny

2.2.4. System reformatoriów amerykańskich

2.2.5. System rodzinny (szwajcarski)

2.2.6. System republik

2.3. Ewolucja charakteru kary pozbawienia wolności od dolegliwości do naprawy

2.4. Typologia polskich instytucji penitencjarnych

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 3. Teoretyczne podstawy procesu resocjalizacji (Anetta Jaworska)

Wprowadzenie

3.1. Proces socjalizacji

3.1.1. Mechanizmy socjalizacji

3.1.2. Socjalizacja w rodzinie – socjalizacja emocjonalna

3.1.3. Socjalizacja kulturowa

3.1.4. Defekty procesu socjalizacji

3.2. Podstawy procesu resocjalizacji w teoriach psychologicznych

3.2.1. Teorie psychodynamiczne jako teoretyczna podstawa resocjalizacji

3.2.2. Teorie behawioralne jako teoretyczna podstawa resocjalizacji

3.2.3. Teorie kognitywne jako teoretyczna podstawa resocjalizacji

3.2.4. Teorie humanistyczno-fenomenologiczne jako teoretyczna podstawa resocjalizacji

3.2.5. Teorie egzystencjalne jako teoretyczna podstawa resocjalizacji

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 4. Instytucje izolacyjne dla nieletnich

Wprowadzenie (Robert Opora)

4.1. Rozwój psychofizyczny młodzieży a naruszanie norm społecznych (Robert Opora)

4.2. Filozoficzne koncepcje postępowania z nieletnimi (Robert Opora)

4.3. Typologia polskich zakładów poprawczych (Robert Opora)

4.4. Rozwój instytucji poprawczych dla nieletnich w Europie (Robert Opora)

4.5. Powstanie zakładów poprawczych na ziemiach Polski (Robert Opora)

4.6. Umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym (Robert Opora)

4.7. Specyfika działalności zakładów poprawczych (Robert Opora)

4.8. Instytucjonalna resocjalizacja nieletnich a kuratela sądowa (Robert Opora)

4.9. Chrześcijańskie ośrodki resocjalizacji dla młodzieży (Przemysław Piwowarczyk)

Podsumowanie (Robert Opora)

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 5. Zakłady penitencjarne dla kobiet (Monika Marczak, Katarzyna Mirosław-Nawrocka)

Wprowadzenie

5.1. Geneza instytucji więziennej dla kobiet

5.2. Specyfika sytuacji izolacji więziennej kobiet i ich resocjalizacja

5.3. „Macierzyństwo więzienne”

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 6. Zróżnicowanie społeczności więźniów a proces ich resocjalizacji

Wprowadzenie (Paweł Kozłowski)

6.1. Więźniowie niepełnosprawni psychicznie i psychopaci (Paweł Kozłowski)

6.1.1. Więźniowie psychopaci

6.1.2. Więźniowie upośledzeni umysłowo

6.1.3. Więźniowie z tendencjami depresyjno-lękowymi

6.2. Więźniowie uzależnieni od środków psychoaktywnych (Ewa Szcześniak)

6.3. Więźniowie – sprawcy zabójstw (Katarzyna Nosek-Komorowska)

6.4. Więźniowie – sprawcy przestępstw seksualnych (Katarzyna Nosek-Komorowska)

6.5. Resocjalizacja osadzonych w wieku senioralnym (Anetta Jaworska)

6.5.1. Charakterystyka i zaburzenia funkcjonowania psychofizycznego więźniów w wieku senioralnym

6.5.2. Śmierć i umieranie w zakładach karnych

6.5.3. Zadania psychologii wobec seniorów w zakładach karnych

6.5.4. Problemy polityki penitencjarnej wobec skazanych w wieku senioralnym

6.5.5. Postępowanie z więźniami seniorami w krajach zachodnich

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 7. Formy oddziaływań penitencjarnych

Wprowadzenie (Paweł Atroszko)

7.1. Praca jako podstawowa forma oddziaływania penitencjarnego (Paweł Atroszko)

7.1.1. Historyczny rys pracy więźniów

7.1.2. Praca jako metoda resocjalizacji

7.1.3. Skuteczność pracy jako oddziaływania penitencjarnego – badania

7.1.4. Ekonomiczny wymiar pracy więźniów

7.2. Resocjalizacja przez naukę (Justyna Siemionow)

7.2.1. Proces edukacji w instytucjach zamkniętych dla nieletnich

7.2.2. Szkolnictwo w instytucjach zamkniętych dla dorosłych

7.2.3. Zasady nauczania osób niedostosowanych społecznie

7.3. Resocjalizacyjna moc aktywności sportowej więźniów (Franciszek Makurat)

7.3.1. Dobroczynne skutki aktywności sportowej

7.3.2. Funkcje i skutki aktywności sportowej więźniów

7.4. Resocjalizacja przez twórczość (Anetta Jaworska)

7.4.1. Twórczość w wybranych koncepcjach psychologicznych

7.4.2. Wychowanie przez sztukę

7.4.3. Psychologiczne korzyści resocjalizacji przez twórczość

7.4.4. Negatywne aspekty resocjalizacji przez twórczość

7.4.5. Rodzaje aktywności twórczej w zakładach karnych

7.5. Specjalne programy resocjalizacji instytucjonalnej (Joanna Jezierska)

7.5.1. Specyfika specjalnych programów resocjalizacji instytucjonalnej

7.5.2. Program z zakresu profilaktyki agresji: trening zastępowania agresji

7.5.3. Program z zakresu profilaktyki przemocy w rodzinie: przykładowy program realizowany w Zakładzie Karnym w Czarnem

 

Podsumowanie (Mieczysław Ciosek)

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 8. Wolontariat hospicyjny więźniów. W kierunku inkluzji społecznej (Robert Witkowski)

Wprowadzenie

8.1. Resocjalizacja penitencjarna. Pytania o sens

8.2. Pomaganie drugiemu człowiekowi – pomysł na oddziaływanie penitencjarne

8.3. Pojęcie i istota wolontariatu

8.4. Wolontariat osób pozbawionych wolności

8.5. Geneza i rozwój wolontariatu hospicyjnego w Polsce

8.6. Wolontariat hospicyjny osób pozbawionych wolności

8.7. Cele wolontariatu hospicyjnego więźniów i jego psychospołeczne konsekwencje

8.8. Współpraca Służby Więziennej z hospicjami i ośrodkami opieki paliatywnej

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 9. Duszpasterstwo więzienne (Andrzej Wdowiszewski)

Wprowadzenie

9.1. Duszpasterstwo więzienne z perspektywy historycznej

9.2. Duszpasterstwo więzienne w kontekście międzynarodowym

9.3. Funkcje i cele duszpasterstwa więziennego

9.4. Znaczenie religii i religijności w aspekcie resocjalizacji

9.5. Charakterystyka duszpasterzy więziennych w Polsce

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 10. Formy kontaktów osób skazanych na karę pozbawienia wolności ze społeczeństwem (Robert Parol)

Wprowadzenie

10.1. Człowiek w społeczeństwie – kontekst pedagogiczny

10.1.1. Rodzina

10.1.2. Środowisko lokalne

10.1.3. Organizacje i stowarzyszenia społeczne

10.2. Formy kontaktów skazanych ze społeczeństwem

10.2.1. Korespondencja oraz rozmowy telefoniczne skazanych

10.2.2. Widzenia skazanych

10.2.3. Przepustki skazanych

10.2.4. Praca skazanych podczas odbywania kary pozbawienia wolności

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 11. Fenomen podkultury więziennej (Sławomir Przybyliński, Joanna Gruźlewska)

11.1. Początki podkultury więziennej (Sławomir Przybyliński)

11.1.1. Historyczne wprowadzenie

11.1.2. Geneza zjawiska podkultury więziennej

11.2. Więzienne grupy podkulturowe – istota i charakterystyka (Sławomir Przybyliński)

11.2.1. Rodzaje więziennych grup podkulturowych

11.2.2. Nieformalny kodeks postępowania więźniów „grypsujących”

11.3. Osobliwy obraz podkultury (Sławomir Przybyliński)

11.3.1. Samouszkodzenia w środowisku podkulturowym

11.3.2. „Dziara” jako istotny element życia skazanych

11.3.3. Tajemne porozumiewanie się osób inkarcerowanych

11.4. Przestępczość wewnątrzwięzienna (Joanna Gruźlewska)

Podsumowanie (Joanna Gruźlewska)

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 12. Izolacja więzienna jako złożona sytuacja trudna (Jacek M. Piotrowski, Mieczysław Ciosek)

Wprowadzenie

12.1. Środowisko, sytuacja i sytuacje izolacji

12.2. Stres, sytuacje trudne i potrzeby

12.3. Stresogenne czynniki środowiska więziennego

12.4. Konsekwencje stresu więziennego

12.5. Możliwe sposoby radzenia sobie więźniów ze stresem

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 13. Służba Więzienna: organizacja, struktura i funkcje (Andrzej Piotrowski)

Wprowadzenie

13.1. Podstawy prawne funkcjonowania Służby Więziennej

13.2. Organizacja Służby Więziennej

13.3. Struktura zatrudnienia funkcjonariuszy Służby Więziennej

13.4. Funkcje administracji penitencjarnej

13.5. Personel penitencjarny

13.6. Szkolenie funkcjonariuszy Służby Więziennej

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 14. Zmierzch kary pozbawienia wolności? Sens współczesnej kary uwięzienia (Henryk Machel, Elżbieta Chęcińska)

Wprowadzenie

14.1. Czy z kary pozbawienia wolności można usunąć dolegliwość?

14.2. Prawna obudowa wykonywania kary pozbawienia wolności

14.3. Władza personelu penitencjarnego nad więźniami

14.4. Kara pozbawienia wolności a powrotność

14.5. Odkrycie Roberta Martinsona

14.6. Czy zakłady karne mogą realizować w pełni cel kary pozbawienia wolności?

14.7. Kara pozbawienia wolności jako instrument utrwalony

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 15. W kierunku nieizolacyjnych kar kryminalnych. Kary alternatywne i system dozoru elektronicznego (Łukasz Wirkus)

Wprowadzenie

15.1. Nowy kierunek w polityce karnej

15.2. Grzywna

15.3. Kara ograniczenia wolności i prace społecznie użyteczne

15.4. System Dozoru Elektronicznego

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Rozdział 16. Pomoc postpenitencjarna a readaptacja społeczna osób opuszczających jednostki penitencjarne (Robert Poklek)

Wprowadzenie

16.1. Geneza idei pomocy dla więźniów

16.2. Sytuacja psychospołeczna więźniów w trakcie odbywania kary i po zwolnieniu z zakładu karnego

16.3. Prawne uregulowania pomocy postpenitencjarnej

16.4. Formy i rodzaje pomocy postpenitencjarnej świadczonej osadzonym i ich rodzinom

16.5. Instytucjonalny system pomocy postpenitencjarnej

16.5.1. Zakład karny

16.5.2. Kurator sądowy

16.5.3. Pomoc społeczna

16.5.4. Organizacje pozarządowe i samorządowe

16.6. Etapy pomocy postpenitencjarnej i przygotowanie do społecznej readaptacji

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Słowa kluczowe

Literatura zalecana

Bibliografia

O Autorach

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Rozdział 13 Służba Więzienna: organizacja, struktura i funkcje Andrzej Piotrowski

Wprowadzenie

W ostatnich latach obserwujemy wzrastające zainteresowanie problematyką zarządzania w instytucjach penitencjarnych (Bernaś, 2008). Efektywne funkcjonowanie organizacji, tak przecież specyficznej, jak zakład karny lub areszt śledczy, wymaga aktualnie implementowania osiągnięć nauk o zarządzaniu do realiów polskiego więziennictwa. Wynika to przede wszystkim z przeobrażeń systemu penitencjarnego oraz z wzrastających oczekiwań samej kadry. Kursy menadżerskie i mentorskie, standaryzacja stanowisk, unowocześnianie zarządzania personelem, konkursy dobrych praktyk, współpraca z praktykami i wykładowcami z zakresu zarządzania zasobami ludzkimi, konferencje, badania i publikacje poświęcone organizacji pracy to najlepsze przykłady, że następują zmiany w sposobie rozumienia tego, jak funkcjonować powinna nowoczesna Służba Więzienna (SW). Z jednej strony ma być efektywna, czyli skutecznie realizować podstawowe zadania zapisane w ustawie, z drugiej strony stanowić atrakcyjne miejsce pracy dla wysokiej klasy specjalistów.

Jakościowa zmiana w zarządzaniu możliwa jest dzięki wprowadzaniu nowych programów szkoleniowych i realizowaniu nowych treści w trakcie szkoleń. Nie bez znaczenia dla kultury organizacyjnej SW jest szeroka współpraca międzynarodowa, która umożliwia bardzo cenną wymianę doświadczeń. Warto w tym miejscu wspomnieć, że często to polscy funkcjonariusze prowadzą szkolenia i dzielą się swoją wiedzą i doświadczeniem.

Zmiany w systemie zarządzania personelem penitencjarnym wymuszają także nowe rozwiązania prawne (System Dozoru Elektronicznego), przeobrażenia organizacyjne (powstanie oddziałów penitencjarnych) oraz jakościowe zmiany w strukturze samych funkcjonariuszy (Grupy Interwencyjne Służby Więziennej). Nie bez znaczenia dla funkcjonowania więziennictwa ma zmieniający się obraz populacji osadzonych, polityka penalna oraz karna. Te i inne czynniki powodują, że konieczne jest odejście od tradycyjnego modelu zarządzania więziennictwem opartego na autokratycznym stylu zarządzania, a zwrócenie się w kierunku modeli bardziej efektywnych.

Ramka 13.1. Czym są Grupy Interwencyjne Służby Więziennej?

W 2010 roku w ramach funkcjonowania działów ochrony Służby Więziennej utworzone zostały grupy specjalne – Grupy Interwencyjne Służby Więziennej (GISW). Są to specjalistyczne i elitarne jednostki SW, których zadania polegają głównie na:

• konwojowaniu osadzonych wymagających wzmożonych działań ochronnych;

• zapobieganiu zdarzeniom nadzwyczajnym i/lub likwidowaniu ich skutków;

• stosowaniu środków przymusu bezpośredniego;

• prowadzeniu rozpoznania obiektów konwoju i stała ich aktualizacja;

• kontrole w jednostkach podstawowych;

• uczestniczenie w ćwiczeniach ochronnych i obronnych;

• szkoleniu funkcjonariuszy działów ochrony z zakresu technik interwencyjnych.

W zwyczajnym toku służby ich praca polega na realizacji doraźnych zadań działu ochrony. Grupy Interwencyjne mają charakter elitarny, a osoby pełniące w nich służbę odznaczają się wysokim poziomem sprawności fizycznej. Bardzo często osoby takie trenują sztuki walki i osiągają na tym polu liczne sukcesy, także na arenie międzynarodowej. Grupy Interwencyjne pełnią swoją służbę w szesnastoosobowym zespole, na który składają się dwie sekcje, a w każdej z nich zatrudnionych jest przynajmniej ośmiu funkcjonariuszy. Sekcje standardowo stacjonują w największych jednostkach okręgu. Na każdy okręg przypada szesnastu funkcjonariuszy. Aby GI mogły efektywnie wypełniać swoje zadania, muszą znać wszystkie instytucje penitencjarne w danym oraz pobliskich okręgach. Wymóg permanentnego treningu i częstsze sprawdziany kompetencji fizycznych powodują, że GISW funkcjonują na wysokim poziomie efektywności taktycznej. Duża liczba ćwiczeń realizowana jest przy współpracy z innym grupami: Centralnym Biurem Śledczym Komendy Głównej Policji, Wydziałem Realizacyjnym Komendy Stołecznej Policji, Samodzielnym Pododdziałem Antyterrorystycznym Policji, Wydziałem Zabezpieczenia Działań Morskiego Oddziału Straży Granicznej.

Podstawową formą działania GI jest przede wszystkim profilaktyka. Świadomość stałej gotowości do interwencji GISW wpływa tonująco na zachowanie skazanych. Dodatkowo często samo ich pojawienie się w sytuacji nadzwyczajnej pozwala bez interwencji fizycznej opanować zdarzenie lub mu przeciwdziałać. Powołanie GI to olbrzymi skok jakościowy, który powoduje poprawę poziomu funkcjonowania systemu ochrony w instytucjach penitencjarnych. Dobrze wyszkoleni funkcjonariusze z GI stają się inspiracją do podnoszenia kwalifikacji dla całego personelu ochrony. Jest to o tyle ważne, że raz nabyte umiejętności muszą być permanentnie utrzymywane na wysokim poziomie, co możliwe jest tylko dzięki częstemu i systematycznemu treningowi. Funkcjonariusze realizujący swoje zadania w ramach GISW charakteryzują się wysokim poziomem skuteczności własnej oraz bardzo niskim poziomem agresji, który zapobiega powstawaniu negatywnych nastrojów wśród osadzonych.

Źródło: Piotrowski (2012, s. 483–492; 2014, s. 271–285).

Personel jest najważniejszym zasobem każdej organizacji. To na nim w instytucjach penitencjarnych opiera się resocjalizacja osadzonych oraz zabezpieczenie społeczeństwa przed przestępcami. Przy pracy tak trudnej i niebezpiecznej, jaką jest zawód więziennika, to właśnie profesjonalna i dobrze zarządzana kadra daje nadzieję, że ci, którzy odbywają karę, nie powrócą do przestępczości. O tej właśnie kadrze jest niniejszy rozdział[67].

 

13.1. Podstawy prawne funkcjonowania Służby Więziennej

Służba Więzienna jest uzbrojoną i umundurowaną formacją apolityczną, która podlega ministrowi sprawiedliwości. Posiada własną strukturę organizacyjną i jest powołana do realizowania zadań w zakresie wykonywania tymczasowego aresztowania, kar pozbawienia wolności oraz środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności. Do podstawowych zadań Służby Więziennej określanych przez verba legis należą:

• prowadzenie oddziaływań penitencjarnych i resocjalizacyjnych wobec osób skazanych na karę pozbawienia wolności, przede wszystkim przez organizowanie pracy sprzyjającej zdobywaniu kwalifikacji zawodowych, nauczania, zajęć kulturalno-oświatowych, zajęć z zakresu kultury fizycznej i sportu oraz specjalistycznych oddziaływań terapeutycznych;

• wykonywanie tymczasowego aresztowania w sposób zabezpieczający prawidłowy tok postępowania karnego o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe;

• zapewnienie osobom skazanym na karę pozbawienia wolności lub tymczasowo aresztowanym, a także osobom, wobec których są wykonywane kary pozbawienia wolności i środki przymusu skutkujące pozbawieniem wolności, przestrzegania ich praw, a zwłaszcza humanitarnych warunków bytowych, poszanowania godności, opieki zdrowotnej i religijnej;

• humanitarne traktowanie osób pozbawionych wolności;

• ochrona społeczeństwa przed sprawcami przestępstw lub przestępstw skarbowych osadzonymi w zakładach karnych i aresztach śledczych;

• zapewnienie w zakładach karnych i aresztach śledczych porządku i bezpieczeństwa;

• wykonywanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej tymczasowego aresztowania oraz kar pozbawienia wolności i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności, jeżeli mają być wykonywane w zakładach karnych i aresztach śledczych i jeżeli wynikają z realizacji orzeczenia wydanego przez właściwy organ;

• współdziałanie z odpowiednimi formacjami innych państw oraz z organizacjami międzynarodowymi na podstawie umów i porozumień międzynarodowych.

Służba Więzienna jest organizacją o wyraźnie określonych celach, strukturze, funkcjach i zadaniach. Funkcjonowanie Służby Więziennej regulują przepisy Ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej, Ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. – Kodeks karny wykonawczy, Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 maja 1997 r., Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 stycznia 2003 r., Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1997 r., Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2002 r., Ustawy z dnia z dnia 24 maja 2013 r. Jak pisze Machel (2001, s. 124): „Służba Więzienna jest wysoce sformalizowaną organizacją powołaną do realizacji celów wynikających z polityki kryminalnej państwa”. Według Machela (2003, s. 93) „paramilitarność […] zwiększa poczucie bezpieczeństwa personelu i ułatwia działania likwidujące zagrożenia, które z natury rzeczy wiążą się z instytucją więzienia”. Jednocześnie uważa on, że „służba powinna redukować paramilitarność do minimum” (2003, s. 95). Co jest zgodne z podejściem Beavera (1995), który na podstawie badań blisko trzystu funkcjonariuszy więziennych stwierdził, że umundurowany personel spostrzega więcej sytuacji stresowych niż personel nieumundurowany. Z pewnością znaczenie ma tu rodzaj pracy, jaką wykonują.

Ramka 13.2. Co powoduje stres i wypalenie zawodowe u personelu więziennego?

Personel penitencjarny stoi na czele grup zawodowych doświadczających wysokiego poziomu stresu w miejscu pracy (Hartley, 2005). Według Cioska (1990–1991) ważnym źródłem stresu zawodowego funkcjonariuszy więziennych jest środowisko pracy oraz jej charakter. W środowisku pracy jednostki penitencjarnej można wyodrębnić różne podgrupy z uwagi na charakter pracy, jaki wykonują. Stały kontakt ze skazanymi mają pracownicy działów penitencjarnego, ochrony oraz służby zdrowia. To oni stykają się z osadzonymi najczęściej, a kontakt ze społecznością skazanych należy do stresujących z uwagi na możliwe liczne obciążenia, frustracje i agresję osadzonych oraz drastyczne przejawy podkultury więziennej (Piotrowski, 2014). W szczególnej sytuacji są pracownicy działu penitencjarnego – pracując bezpośrednio z osadzonymi, są jednocześnie kontrolowani przez administrację. Według danych uzyskanych przez Zespół Służby Medycyny Pracy i Bezpieczeństwa i Higieny Pracy SW (Pomiankiewicz, 2010) najczęstszymi czynnikami oraz źródłami stresu są:

• negatywny odbiór społeczny zawodu więziennika;

• brak szacunku ze strony osadzonych i przełożonych;

• niewłaściwe stosunki między działami służby;

• konflikty z przełożonymi, kolegami;

• konflikty ról;

• mobbing;

• brak poczucia bezpieczeństwa;

• brak satysfakcji z pracy;

• niskie uposażenie (przypadki podejmowania dodatkowej pracy w czasie przeznaczonym na odpoczynek);

• brak wsparcia ze strony przełożonych;

• autokratyczny styl zarządzania;

• nastawienie przełożonych na krytykę i surową ocenę;

• poczucie niesprawiedliwości społecznej związane z nierównym obciążeniem obowiązkami;

• nadmierna biurokracja;

• konieczność realizacji przepisów, które nie uwzględniają realiów służby, szczególnie zaś deficytów kadrowych;

• poczucie niesprawiedliwości wynikające z wyczulenia kierownictwa na prawa osadzonych bez uwzględnienia realiów służby;

• frustracje wynikające z niemożliwości skorzystania z urlopu wypoczynkowego w okresie letnim;

• konieczność stosowania środków przymusu bezpośredniego;

• wykonywanie zadań wykraczających poza zakres obowiązków,

• protekcjonalizm kadrowy;

• niemożliwość samorealizacji.

„Wypalenie jest syndromem emocjonalnego wyczerpania, depersonalizacji i obniżenia zadowolenia z osiągnięć zawodowych, które może wystąpić u osób wykonujących zawody oparte na kontaktach z innymi ludźmi” (Tucholska, 2003, s. 21). Według Sęk (2000, s. 87) „wypalenie jest więc nie tyle bezpośrednim skutkiem przewlekłego stresu, ile stresu pracy niezmodyfikowanego własną aktywnością zaradczą”, dlatego też zjawiska te analizowane powinny być łącznie. Stres zawodowy wyjaśnia 46% wariancji ogólnego wyniku wypalenia zawodowego u personelu penitencjarnego (Piotrowski, 2010). Większość badań prowadzonych nad wypaleniem zawodowym skupiała się na uwarunkowaniach osobowościowych i indywidualnych, na przykład na poczuciu kontroli (Buunk i Schaufeli, 1993), stylu radzenia sobie ze stresem (Lee i Ashforth, 1996), cechach osobowości, a zwłaszcza neurotyzmie (Hills i Norvell, 1991) oraz temperamencie (Korczyńska, 2004). Aktualnie bardzo mocno podnoszona jest kwestia czynników organizacyjnych. W opinii Garlanda (2004) poziom zagrożenia, wsparcie administracji więziennej oraz kontakt z osadzonymi to czynniki najbardziej przyczyniające się do wypalenia zawodowego. Z badania przeprowadzonego przez Dignama i współpracowników (Dignam, Barrera i West, 1986) wynika, że niejednoznaczność roli, przeciążenie pracą, kontakt ze skazanymi, długość zatrudniania oraz wsparcie społeczne mają bezpośredni wpływ na poziom stresu i wypalenia zawodowego. Zdaniem Maslach i Litera (2010) duży wpływ na wypalenie zawodowe ma niedopasowanie organizacyjne w następujących obszarach: obciążenie pracą, kontrola, wynagrodzenie, wspólnotowość, sprawiedliwość i wartości. W polskich instytucjach penitencjarnych kluczowe dla wypalenia okazały się: nagrody, poczucie sprawiedliwości oraz społeczność.

Źródło: Piotrowski i Poklek (2012, s. 354–375).

Służba Więzienna jako organizacja paramilitarna zorganizowana jest na podobieństwo wojskowej. Oznacza to między innymi jednoosobowe dowodzenie, stosunki służbowe ustalone według wzoru wojskowego, wojskowe nazewnictwo stopni, posiadanie uzbrojenia i umundurowania, nakaz bezzwłocznego wykonywania poleceń służbowych. Taki paramilitarny charakter organizacji (polskie więziennictwo jest służbą o charakterze paramilitarnym od 1918 roku) pociąga za sobą często autorytarny styl kierowania, który w istotny sposób wpływa na styl pracy między funkcjonariuszami oraz na relacje z osadzonymi (Pyrcak, 1996). Dodatkowo paramilitarne warunki funkcjonowania jednostki penitencjarnej ograniczają swobodę wyboru stylu kierowania i strategii personalnej (Galicki, 2004).

13.2. Organizacja Służby Więziennej

W skład jednostek organizacyjnych Służby Więziennej wchodzą: Centralny Zarząd Służby Więziennej (CZSW), Okręgowe Inspektoraty Służby Więziennej (OISW), Zakłady Karne (ZK) i Areszty Śledcze (AŚ), Ośrodki Szkolenia i Ośrodki Doskonalenia Kadr Służby Więziennej (Wierzchowski, 2001). Na czele Służby Więziennej stoi Dyrektor Generalny powoływany i odwoływany przez prezesa Rady Ministrów na wniosek ministra sprawiedliwości. Strukturę organizacyjną więziennictwa przedstawia rycina 13.1.


Rycina 13.1. Struktura organizacyjna więziennictwa w Polsce

Źródło: Zespół Organizacji Współpracy Zewnętrznej (2012, s. 6).

Centralny Zarząd Służby Więziennej podzielony jest na biura i wydziały (Szymanowski, 2004, s. 129). Wyróżniamy między innymi wydziały penitencjarne, ochrony i spraw obronnych, prawne, kwatermistrzowsko-inwestycyjne, służby zdrowia, budżetu, kontroli i inspekcji oraz inne jednostki organizacyjne.

W Polsce istnieje 15 okręgowych inspektoratów SW, 88 zakładów karnych, 69 aresztów, 36 oddziałów zewnętrznych o pojemności 87 492. Więziennictwo dysponuje także Centralnym Ośrodkiem Szkolenia Służby Więziennej w Kaliszu (COSSW), Ośrodkiem Doskonalenia Kadr SW w Popowie. Łącznie więziennictwo dysponuje liczbą około 250 jednostek organizacyjnych. Ośrodki szkolenia podlegają bezpośrednio pod Centralny Zarząd SW.

Dla porównania w 1936 roku (Spis urzędów i instytucji państwowych Rzeczpospolitej Polskiej, 1936, s. 58) więzień I klasy (prokuratorskich) było 33, II klasy (karno-śledczych) było 50, więzień III klasy (karno-śledczych) 31, więzień grodzkich 222, zakładów wychowawczo-poprawczych 6, istniał także 1 obóz izolacyjny.

Zakład karny jest podstawową jednostką penitencjarną. Mimo że w strukturze organizacyjnej zajmuje najniższą pozycję, ma do wykonania najważniejszą rolę – wykonywanie kary pozbawienia wolności. Ratio legis takiego rozwiązania opiera się na założeniu, że zakłady karne i areszty śledcze stanowią najważniejsze ogniwo w strukturze organizacyjnej SW. Postulat rozróżnienia na więzienia śledcze i więzienia dla skazanych podnosił już sam Platon (Czerwiec, 1958, s. 8). Areszty śledcze mogą funkcjonować jako samodzielne jednostki lub wydzielone z oddziałów w zakładach karnych. Podobnie zakłady karne mogą mieć wydzielone areszty śledcze. Z racji wagi swojego zadania zakłady karne posiadają sporą niezależność od szczebla pośredniego, co ujawnia się między innymi w tym, że regulamin organizacyjno-porządkowy stanowi dla osadzonego najważniejszy, choć nie najbardziej doskonały akt prawny regulujący jego funkcjonowanie (Bulenda i Musidłowski, 2004). Jak w 1929 roku pisał Wapniarski (1929, s. 65): „regulamin obowiązujący w więzieniach państwa polskiego, przy całej swej surowości, jest jednym z najbardziej humanistycznych regulaminów, stosowanych w państwach zachodnich”. Przykładowe aktualne regulaminy i rozporządzenia dotyczące wykonywania kary pozbawienia wolności znajdują się w pracy Miszewskiego (2004), a ogólne wytyczne w Prawie penitencjarnym (Śledzik, 2006).

To koniec darmowego fragmentu. Czy chcesz czytać dalej?