Przyjaciel człowiekaTekst

Z serii: Światy Pilipiuka #11
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Nie masz czasu na czytanie?
Posłuchaj fragmentu
Przyjaciel człowieka
Przyjaciel człowieka
− 20%
Otrzymaj 20% rabat na e-booki i audiobooki
Kup zestaw za 73,58  58,86 
Przyjaciel człowieka
Audio
Przyjaciel człowieka
Audiobook
Czyta Maciej Kowalik
39,90  29,13 
Szczegóły
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Spis treści

Karta tytułowa

Światy Pilipiuka

Duchy Poveglii

Przyjaciel człowieka

Inne możliwości

My, bohaterowie...

● Robert Storm

● Paweł Skórzewski

● Andrzej Pilipiuk

Książki Andrzeja Pilipiuka wydane nakładem Fabryki Słów

Rebecca F. Kuang – Wojna Makowa (fragment)

Karta redakcyjna

Okładka


Światy Pilipiuka

1 2586 kroków

2 Czerwona gorączka

3 Rzeźnik drzew

4 Aparatus

5 Szewc z Lichtenrade

6 Carska manierka

7 Reputacja

8 Litr ciekłego ołowiu

9 Wilcze leże

10 Zły las

11 Przyjaciel człowieka

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

This ebook was bought on LitRes

Duchy Poveglii

Wenecja, maj 1938

Zmierzchało. Nad wodami laguny przeciągnął klucz dzikich kaczek. Podmuchy wiatru wpadające przez uchylone okno były przyjemnie ciepłe. Doktor Paweł Skórzewski oparł się o parapet. Podziwiał kościół San Giorgio Maggiore, podświetlony przez zachodzące słońce. Fale Basenu Świętego Marka w tej poświacie wydawały się czerwone jak dobre wino. Gondolierzy pozapalali latarnie, ale ruch pomiędzy wyspami już zamierał. Większość jednostek dobiła do brzegu. Na ciemniejącym szybko niebie widać było kilka małych obłoczków.

Wymarzone miejsce dla kogoś takiego jak ja, rozmyślał doktor, rozcierając bolącą dłoń. Dojechać tu było trudno, ale jak dobrze z uścisku polskiej zimy skoczyć wprost w rozkoszne objęcia ciepłej i wilgotnej włoskiej wiosny. Nacieszyć oczy zielenią, nim słońce południa wypali wszystko do gołej ziemi. No i czymś ekstraordynaryjnym jest zobaczyć Wielkanoc w Wenecji... I pomyśleć, że nie chciałem jechać. Te kilka tygodni tutaj dobrze mi zrobiło. I język sobie przypomniałem, i odwiedziłem znajome kąty. Rozruszałem stawy. No i po muzeach jeszcze pochodzę z Malwiną. Jej też zmiana klimatu dobrze zrobi po chorobie.

W zapadającym powoli zmierzchu gondole wydawały się nieomal czarne. Lekarz zmarszczył brwi. Serce zakłuło go leciutko, jakby ostrzegawczo. Niechciane wspomnienie sprzed lat już się skradało, a za chwilę stanie mu przed oczyma. Odwrócił wzrok ku wnętrzu, oświetlonemu jasnym elektrycznym światłem. Lustra na ścianach jeszcze wzmacniały efekt. I myśli staruszka podryfowały w innym, znacznie bezpieczniejszym kierunku.

Sala powoli zapełniała się lekarzami zainteresowanymi odczytem. Część praktykowała na wyspach laguny, inni przybyli z lądu stałego. Starsi wiekiem zjawili się we frakach, młodsi preferowali garnitury. Było też kilkunastu w czarnych koszulach. Nadeszła pora zająć miejsce. Z ulgą zapadł się w wygodny fotel, laskę umieścił między kolanami.

Dyskusja na temat „Nowe metody leczenia chorób psychicznych” – raz jeszcze przejrzał ulotkę. Dopiero co Ugo Cerletti i Lucio Bini przedstawili swoje dokonania z zakresu leczenia schizofrenii elektrowstrząsami, a już mamy coś nowego. Ale patrząc perspektywicznie... Łypnął okiem na rozsianych po sali członków partii faszystowskiej. Im szybciej Włosi rozwiną psychiatrię, tym lepiej. Cały ten faszyzm to sztucznie stworzona ideologia. Odpowiada pewnym potrzebom, budzi złudne nadzieje na budowę nowego, lepszego świata. Na wychowanie nowego, lepszego człowieka. Ale to de facto wielka operacja psychologiczna na ciele społeczeństwa. Jak znał życie i podobne projekty forsownych zmian, skończy się to malowniczą katastrofą, po której zostaną rzesze zdezorientowanych fanatyków oraz zapiekłych ideowców, gotowych do śmierci walczyć za dawno przegrane sprawy. Im nie pomogą nawet elektrowstrząsy.

Szmery ucichły. Na podium wszedł prelegent. Doktor Skórzewski otaksował go wzrokiem. Dyrektor szpitala na Poveglii miał może trzydzieści lat. Jak na Włocha, był bardzo wysoki. Brązowe, jakby krowie oczy patrzyły rozumnie i spokojnie, włosy ściął na jeża. Druciane okulary o słabych szkłach dodawały jego pociągłej twarzy szlachetności. Miał cienkie, długie palce pianisty. Na czarną koszulę założył błękitny garnitur w lekkie prążki, a pod szyją zamotał sobie elegancką jedwabną muszkę.

– Doktor Carlo Zeno. Nadzieja włoskiej psychiatrii – mruknął Skórzewski po polsku, jakby smakując te słowa.

Coś w tym człowieku mu nie pasowało. Raz jeszcze obrzucił Włocha od stóp do głów uważnym spojrzeniem. Ubrany był normalnie, bez przesadnej, ostentacyjnej elegancji. Miał dłonie człowieka, który oprócz czytania książek ceni sobie pracę fizyczną. Do tego wysportowana sylwetka i nazwisko mogące wskazywać na szlacheckie pochodzenie. Należał pewnie do jednej ze starych rodzin patrycjuszowskich, trzęsących swego czasu Republiką. A jednak coś w nim było nie tak...

Zaczął się wykład.

– Panowie! – Doktor Carlo ukłonił się. – Potrafimy dziś walczyć z wieloma chorobami naszego ciała. Chirurgia poczyniła ogromny postęp. Wycinamy chore organy, próbujemy naprawiać uszkodzone. Widzimy związki pomiędzy narządami, jakich wcześniej nie podejrzewaliśmy. Na przykład wiemy już, że hormony wydzielane przez tarczycę bezpośrednio oddziałują na pracę serca. Podejrzewamy wpływ szyszynki na procesy starzenia. Wiemy, że defekt jednego narządu może rozregulować inne. Badamy te powiązania i czasem potrafimy zapobiegać złym skutkom. Ingerencja skalpelem w jeden narząd może poprawić funkcjonowanie drugiego, a nawet całego ciała. Pojawia się zatem pytanie, dlaczego nie szukać chirurgicznych sposobów walki z chorobami nerwowymi i psychicznymi? Zwłaszcza z tymi, które nie poddają się terapii środkami farmakologicznymi. – Pytanie zawisło w powietrzu, ale prelegent nie oczekiwał odpowiedzi. – Jak powszechnie wiadomo, siedliskiem naszej duszy, świadomości, osobowości jest mózg. Organ to bardzo tajemniczy i wedle powszechnie panującej opinii słabo jeszcze poznany. Organ regulujący wszystko, wysyłający impulsy do każdej, najdrobniejszej komórki ciała. Cóż jednak począć, gdy zachoruje?

Zrobił przerwę, dając gestem znak, że prosi o ewentualne pytania.

– Jeśli dobrze zrozumiałem, proszę wybaczyć mój włoski, chce pan powiedzieć, że pańskim zdaniem, bezpośrednio oddziałując na mózg, dokonując na nim ingerencji chirurgicznych, można leczyć choroby umysłowe, które przywykliśmy uważać za nieuleczalne? – Doktor Skórzewski zmarszczył brwi.

– Powiem więcej. Doświadczenia przeprowadzone przez naszego kolegę z Portugalii, doktora Moniza, otwierają zupełnie nowe perspektywy. Nowe, jeszcze ciekawsze informacje docierają do nas z USA. Zamierzam kontynuować i rozwijać te prace. Dokonując resekcji patologicznie zmienionej partii kory mózgowej, spodziewamy się z czasem pokonać większość plag psychicznych dręczących zwykłych ludzi. – Wypiął dumnie pierś.

Po sali przeszedł szmer.

– Na przykład jakie choroby można w ten sposób leczyć? – zapytał ktoś z tylnego rzędu. – I na ile rozległe będą pola tych ingerencji?

– Doktor António Egas Moniz uważa, że zabieg leukotomii, czyli wykonanie nacięć na czołowych płatach kory mózgowej, pozwoli leczyć histerię, urojenia, a także nimfomanię i homoseksualizm. Przede wszystkim zapobiega atakom agresji i rozwiązuje problem patologicznej nadpobudliwości, w tym nadpobudliwości seksualnej. Doktor Walter Jackson Freeman z USA za pomocą szeregu doświadczeń potwierdził skuteczność tej metody. W tej chwili analizuje i przekazuje nam na bieżąco wyniki operacji na pierwszych kilkudziesięciu pacjentach.

Zebrani ponownie zaszemrali.

– Wydaje mi się, że mimo wszystko zabieg ten jest niezwykle radykalny – słowa starego Polaka przebiły się przez szmer uwag. – Niewiele wiemy jeszcze o budowie ludzkiego mózgu, za to doskonale zdajemy sobie sprawę, jak wrażliwy to narząd. Pamiętajmy także, że komórki układu nerwowego nie przejawiają większej ochoty do regeneracji. Każde uszkodzenie nerwów czy rdzenia kręgowego prowadzi do paraliżów, przykurczy, utraty czucia. Pan zaś chce wedrzeć się do sanktuarium, jakim jest ludzka czaszka, i zagłębić narzędzia w mózg, będący de facto jednym wielkim kłębowiskiem nerwów. – Głos Skórzewskiego ciął jak skalpel. – Czy nie należałoby wcześniej zebrać obszerniejszej dokumentacji? Powołać międzynarodowego ośrodka koordynującego, do którego spływałyby informacje o wszelkiego rodzaju uszkodzeniach i urazach w obrębie głowy oraz ich skutkach dla psychiki pacjentów? Moim zdaniem najpierw należy stworzyć precyzyjną mapę ludzkiego mózgu. Znacznie dokładniejszą niż te, które posiadamy. Musimy rozszyfrować zagadki tego narządu zwój po zwoju i dopiero uzbrojeni w tę wiedzę możemy sięgać po skalpel.

 

– Drogi panie kolego, zebrane dane nie są może kompletne, proszę jednak nie myśleć, że działamy zupełnie na ślepo – odparł prelegent. – Jak wspomniałem, na bieżąco analizujemy wszystkie informacje docierające do nas od naszych kolegów z USA.

– Analizujemy, owszem, ale dostęp mamy do tego, co uważają za stosowne nam przedstawić! – odezwał się starszy wiekiem brodacz z tylnego rzędu. – A jeśli ukrywają powikłania i przypadki nieudane?

– Nie podejrzewam ich o złą wolę. Poza tym ich doświadczenia to tylko pewien punkt odniesienia. Liczę na to, że będzie niebawem jedynie uzupełnieniem wyników naszych doświadczeń. Jeśli chodzi o badania układu nerwowego, przypomnę, że my, Włosi, jesteśmy pionierami. Augusto Tamburini, Ernesto Lugaro, tragicznie zmarły Jacopo Finzi... To nazwiska, które złotymi zgłoskami zapisały się w historii medycyny! Panowie – Zeno zwrócił się do reszty zgromadzonych – walka z chorobami trapiącymi ludzkość rozwija się dzięki pionierskim operacjom. Amerykański chirurg Harvey Williams Cushing, z którym miałem przyjemność korespondować, doprowadził niemal do perfekcji trepanacje czaszki, a usunięcie guzów mózgu staje się zabiegiem nieomal rutynowym.

– No tu żeś, panie kolego, trochę przesadził – mruknął pod nosem lekarz siedzący obok Skórzewskiego.

– Żyjemy w epoce postępu. Nie sypmy piasku w tryby jego machiny! Nie odwlekajmy chwili zwycięstwa. Po triumfie chirurgii pora na triumf psychiatrii. A najlepiej, połączywszy siły, rozwinąć nową gałąź medycyny, czyli psychochirurgię – zakończył doktor Zeno.

– Myślę tylko o możliwych skutkach ubocznych tego postępu – odezwał się głośno Polak.

– Można ten postęp rozumieć jak niemieccy eugenicy. Oni najchętniej wymordowaliby wszystkich chorych umysłowo i opóźnionych intelektualnie oraz wykastrowali wszystkich, którzy ich zdaniem mogliby przenieść wady wrodzone na kolejne pokolenia. Dla mnie to niegodne i obrzydliwe – zapewnił doktor Zeno. – Uważam, że powinnością lekarza jest leczyć, to znaczy przywracać zdrowie, a gdy jest to niemożliwe, zrobić wszystko, aby uczynić życie chorych znośniejszym. – Uniósł dumnie głowę. – Wierzę, że postęp, którego jestem narzędziem, przyniesie ulgę w cierpieniach chorym, w tym ulgę w cierpieniach psychiki.

Ktoś zaklaskał i po chwili cała sala biła brawo. Stary Polak pokręcił głową i bezradnie rozłożył ręce.

– Młody, wyrywny, zbyt pewny siebie. Sparzy się raz i drugi, to nauczy się nie pchać rąk w prometejskie ognie... Tylko ile zgasłych istnień ludzkich będzie kosztowała ta jego nauka? – burknął po polsku, widząc, że i tak nikt go nie słucha.

Wstał, przepchnął się do wyjścia i wyszedł z sali. Na korytarzu było przyjemnie chłodno. Westchnął ciężko. Wiedział, że przegrał. Przegrał, jeszcze zanim zabrał głos. Był zmęczony, zniechęcony, bezradny. Oparł się ciężko na lasce.

Fiksum-dyrdum, burknął w duchu. Człowiek ma swoją tezę i wierzy w to, co robi. Wierzy do tego stopnia, że ignoruje oczywiste wątpliwości. Ja w każdym razie zrobiłem, co mogłem. Przycisnął dłoń do serca. Dyskusja z niektórymi to jak gra w szachy z gołębiem... Młodość ma swoje prawa i swoją specyfikę. Gorąca głowa może być zaletą, ale może też być wadą. Nie. Nie zrobiłem wszystkiego, co mogłem, rozważał. To szaleństwo trzeba jakoś powstrzymać. Przynajmniej do czasu, gdy zdobędziemy od Amerykanów bardziej szczegółowe dane o skutkach tych zabiegów. Wiarygodne dane, rzecz jasna.

Schody poprowadziły go na dół, przeszedł pod arkadą i po chwili wyszedł na nabrzeże. Serce uspokoiło się. Wiatr znad laguny owiał czoło. Doktor Skórzewski ruszył, postukując laseczką o kamienne płyty. Nie chciał patrzeć na ciemną wodę, odwrócił wzrok. Na nabrzeżu paliły się liczne latarnie. Z okien hoteli i restauracji padał poblask światła elektrycznego. Doktor szedł, zaciskając zęby i patrząc wyłącznie na fasady kamienic. Wzdłuż brzegu przemknął tramwaj wodny. Szum rozcinanej dziobem wody i miarowy bas silnika sprawiły, że lekarz odruchowo spojrzał w tamtym kierunku. Przestraszył się, ale patrzył twardo. Pale przy brzegu, kołyszące się gondole, sunący z gracją jasno oświetlony statek... A wokoło ciemność, czarne fale, ogromny przestwór spowitej w mrok wody. Doktor wzdrygnął się i pospiesznie odwrócił wzrok. Na szczęście do kwatery nie miał daleko.

Wenecja się zmienia, pomyślał. Na przestrzeni tych niemal czterdziestu lat widać to doskonale. Gdy byłem tu wcześniej, na wodzie królowały gondole i zwykłe płaskodenne łódki. Dziś coraz powszechniej widzi się motorówki. No i parowców już prawie nie ma. Silniki spalinowe zrewolucjonizowały transport. Ludziom żyje się lepiej i wygodniej. Choć żal trochę bocznokołowców i widoku żagli... Z drugiej strony są tu widoki i obyczaje, które pozostały niezmienne. Jakbym nigdzie nie wyjeżdżał.

Zagryzł wargi. Nie zdołał oszukać się wewnętrznym monologiem.

To irracjonalne, zbeształ się. Widok laguny nocą nie powinien psuć mi humoru. To tylko woda.

Przeszedł po mostku nad kanałem, potem po drugim i znalazł się u wylotu via Garibaldi. Znów odruchowo przyspieszył kroku. Otwartą przestrzeń wód miał teraz za plecami. Na szczęście już po chwili wszedł w znajomy przesmyk pomiędzy kamieniczkami.

*

Nadeszła pora snu. Szpital powoli się uspokajał. Gdzieś jeszcze trzasnęły drzwi, zabuczał głośniej agregat prądotwórczy, ktoś w drugim skrzydle krzyknął rozdzierająco, zabrzęczały blaszane miski. Jeden z pacjentów śpiewał piętro niżej przy otwartym oknie. Na kamieniach dziedzińca zatupotały kroki dozorcy. Zaszczekał pies. Śpiewak skończył arię i umilkł.

Pokoik był czteroosobowy, ale chwilowo gościł tylko dwóch pacjentów. Ściany pobielono jakiś czas temu. Posadzkę z klinkierowej cegły szorowano co najmniej raz w tygodniu, a w przejściu między łóżkami przykryto ją spranym chodnikiem. Na ścianie wisiały cztery święte obrazki i półka na książki. Znalazło się też miejsce na stolik nocny, dzbanek z wodą oraz dwa krzesła. Pokoik był miły, nawet na swój sposób przytulny. I tylko krata zabezpieczająca okno od wewnątrz, niegasnąca nigdy mała lampka elektryczna oraz drzwi pozbawione klamki, za to z wyciętym szerokim filongiem psuły efekt.

– Można powiedzieć, że leżę i kwiczę – westchnął Antonio Knot. – Mam niespełna szesnaście lat, jestem sierotą. Siedzę zamknięty w szpitalu psychiatrycznym. Wpakował mnie tu wujaszek tylko dlatego, że potrzebne mu moje mieszkanie. Jakby tego było mało, doktor wytypował mnie do operacji, której sam opis budzi przerażenie... Z drugiej strony skoro jest już tak źle, mogę chyba oczekiwać jakiejś odmiany? Jak mówią dominikanie, „gdy noc jest najgłębsza, wstaje świt”.

– Oni znów tam są... Stoją i patrzą... – szepnął jego współlokator, stary marynarz imieniem Giuseppe.

Swoim zwyczajem stał oparty o parapet i patrzył przez okno. Mieli stąd widok na dziedziniec oraz kawałek szpitalnego ogrodu. Drzewa po drugiej, odciętej kanałem, północnej części wyspy zasłaniały widok na lagunę. Gdyby nie to, dałoby się zapewne ujrzeć światła wyspy Giudekki.

– Stoją, patrzą... Jesteśmy tu obcy. To ich wyspa. Ich świat. Świat żywych nie powinien mieszać się ze światem umarłych. Długo byli tu sami... Są smutni. Czuję ich smutek. Cierpienie... Zapomniano o nich. A oni tu są. Zostali... No i mają żal do mnie.

Chłopak wstał, spojrzał przez okno, ale na zalanym księżycową poświatą dziedzińcu nikogo nie dostrzegł. Wzdrygnął się. Ten staruszek twierdził, że widzi duchy. W sumie nic szczególnie dziwnego. W szpitalu dla umysłowo chorych przebywali różni pacjenci. Niejeden z nich widział rzeczy, które nie istniały. Kłopot w tym, że współlokator sprawiał wrażenie, jakby faktycznie je dostrzegał. W jego słowach było niepokojąco dużo sensu i konsekwencji. Mimo siedemdziesiątki na karku zaskakiwał elokwencją i bystrością umysłu.

– Ich się nie lękam. No, może trochę. Boję się jedynie głosów, które czasem odzywają się w mojej głowie – szepnął Giuseppe. – Nie wiem, czy są powody, dla których powinieneś obawiać się duchów. Nie są na ciebie zagniewane... Wydaje mi się, że stoją tam, bo na swój sposób strzegą granicy tego, co żywe i martwe. To była ich wyspa.

– Duchy...

– Podstawowa zasada mówi, że to, co martwe, nie powinno mieszać się z tym, co żywe. Zmarli mają swój świat, a my swój. Duchy przeważnie nie szkodzą żywym. Chyba że je rozdrażnimy. A ten szpital postawiono na krawędzi światów. Jakbyśmy postawili stopę na skraju krainy zmarłych. Już na ich terenie. Jeszcze trzymają się na dystans, ale kiedyś pewnie wejdą do budynku, staną w drzwiach. Przyjdą po mnie. Po nas. Po wszystkich, którzy zburzyli im spokój.

Stary zaczął się trząść jak osika.

– Będę musiał się z nimi spotkać. Stanąć twarzą w twarz. Tłumaczyć się... Tu się działy potworne rzeczy – szepnął. – Ja też czyniłem tu zło. Zło nie odeszło. Ono śpi... Jedno zło budzi drugie. Ta wyspa zmienia ludzi. I zazwyczaj zmienia na gorsze. Nieliczni stają się lepsi. Ja też popełniłem rzeczy niegodne... Ty masz czystą duszę, tobie chyba nie zagrożą. Ale ja...

– Połóż się spać, Giuseppe – poprosił chłopak.

– Nie... Obiecałem kiedyś, że ci o tym opowiem. To chyba dobra chwila. Oni chyba też chcą usłyszeć moje wyjaśnienia.

– Wydaje mi się, że wolałbym posłuchać tej opowieści za dnia. – Chłopak raz jeszcze spojrzał na dziedziniec.

Księżyc już wzeszedł, stara dzwonnica – pamiątka po średniowiecznym kościele San Vitale – rzucała długi czarny cień. Antonio nie dostrzegł niczego niepokojącego. Przeniósł wzrok dalej. Drzewa szumiały cicho, podmuchy nocnego wiatru znad laguny poruszały konarami. Prawie nagie gałęzie nocą wyglądają paskudnie. Ale za gąszczem splątanych konarów widział kilka słabych światełek, niczym rój świetlików. I lekki poblask łuny nad miastem. Wenecja... Miasto miast. Tak bliskie, a zarazem tak dalekie. Dla niego była to odległość jak z Ziemi na Księżyc.

W skrzydle dla pacjentów niebezpiecznych ktoś ponownie krzyknął głośno, rozdzierająco. Znów zapadła cisza. Tylko drzewa, wyrosłe na popiołach dziesiątek tysięcy ofiar epidemii, szumiały... Niepokojąco, złowrogo.

– Byłem młody i głupi – stary zaczął monolog. – W domu bieda, ale miałem dzianego krewniaka. Twój chciwy wujaszek to przy nim czarujący dżentelmen. Kanalia to była straszliwa... Lewe interesy. Jego marzeniem życia było mieć własny dom publiczny. Przyszedł do mnie, bo wymyślił, jak można zarobić pieniądze. Duże pieniądze. Potrzebował pomocników. Tu, na Poveglii... Widzisz, zanim się urodziłem, istniał tu skład amunicji, ale wojsko go porzuciło, jako że było zbyt wilgotno, żeby trzymać pociski czy proch. W każdym razie tamtej jesieni, gdy skończyłem piętnaście lat, wyspa była już opuszczona. Przypływaliśmy łódką, udawaliśmy rybaków. Nikt nie zastawiał sieci w pobliżu i nadal unika się tych wód, ale nie było to w żaden sposób zabronione. Przybijaliśmy do brzegu, na tę drugą część, w której ma być teraz winnica. Szukaliśmy, gdzie można było jeszcze rozpoznać długie garby ziemi. Kopaliśmy w grobach.

– Tych z epidemii?

– Tak. Dżuma, czarna śmieć, wielka epidemia roku tysiąc czterysta osiemdziesiątego piątego. Z tego, co wyczytałem później, najpierw chorych zwożono na wyspę Lazzaretto Vecchio, tu niedaleko, bliżej Lido, gdzie jest wyspa San Lazzaro degli Armeni, tylko trochę na południe. Potem otwarto Lazzaretto Nuovo, na wschód od wyspy Murano, przy Sant’Erasmo. Ale chorych wciąż przybywało, więc na Poveglii powstał trzeci szpital, największy i najgorszy... I cmentarz dla tysięcy ofiar czarnej śmierci. Już wtedy utarło się przekonanie, że to miejsce przeklęte. Dżuma nie odeszła tak do końca, w szesnastym wieku wracała, znów zabijała, ale była jak stary kundel bez połowy zębów, zdolny jeszcze chapnąć za łydkę, ale za słaby, żeby skoczyć do gardła. O wyspie powoli zapomniano. A potem przyszła druga straszliwa epidemia, która spustoszyła całe Włochy, dżuma mediolańska roku tysiąc sześćset dwudziestego dziewiątego.

– Coś o tym słyszałem...

– Zabiła może jedną czwartą, a może i połowę mieszkańców miasta. I znów zapłonęły stosy pogrzebowe na Poveglii. I w tym krewniak upatrzył sobie sposób na zarobek. Widzisz, tych ludzi zgarniano jak leci. Bogatych i biednych bez różnicy. Jeszcze żywych i zmarłych. Było zarządzenie władz Wenecji, że wszystkie zwłoki muszą zostać spalone. A wszyscy chorzy z całej laguny podlegają izolacji. Konającymi opiekowali się zakonnicy, byli też lekarze. Ale tu prawie nikt nie wracał do zdrowia. Trupy zwiezione z wysp i te świeże ze szpitala rzucano na wielkie stosy, warstwa ludzi, warstwa drewna, warstwa ludzi... Potem niedopalone kości, czaszki i popioły zsypywano do wielkich, długich rowów. Ludzi do tej roboty było mało, więc zwolniono więźniów i obiecano im darowanie win, jeśli przeżyją. Rzecz jasna, tacy „robotnicy” kradli na potęgę, przeczesywali nieboszczykom kieszenie, być może przywłaszczali sobie co lepsze ubrania czy buty. Jednak i dla nas wiele zostało. Gdy zmarli mieli coś w kieszeniach, za pazuchą albo biżuterię, wszystko płonęło, topiło się. Ale złoto jest prawie niezniszczalne. Zmieniło się w kropelki metalu, wpiekło w węgle, w kości... Koszmarna to była praca, ten popiół, choć już przerośnięty ziemią, nawet po kilku wiekach miał taki dziwny zapach. Wszystko się w człowieku skręcało ze strachu i obrzydzenia. Najgorsze są czaszki... One nigdy nie spalą się do końca. Zostają. Czasem były całe, napuchnięte jakby, czasem połamane. Patrzyły na nas pustymi oczodołami. Większe i mniejsze. Dziesiątki, setki...

 

Umilkł.


– Okropny widok? – zapytał mimowolnie Antonio.

– Okropny, ale po tygodniu przywykliśmy. Otępieliśmy przy tej robocie. Czaszka znaczyła dla nas tyle, co kamień, zwykła przeszkoda, którą podczas kopania odrzucało się na bok. Potem te obrazy wracały w snach. – Giuseppe wzdrygnął się. – W każdym razie kopaliśmy w ziemi, braliśmy wiadra popiołów, szliśmy nad wodę, sypaliśmy urobek na bardzo gęste sita i przepłukiwaliśmy. Co błysnęło, szło do blaszanki. Czasem grudki, czasem nawet nadtopione, zdeformowane monety, a jak ogień był słabszy, to całe pierścienie czy kawałki łańcuszków. Co dzień było tego więcej i więcej. W zasadzie byliśmy już bogaci. Ale krewniak marudził. Mówił, że to wszystko za mało, że za wolno nam idzie i że prędzej czy później ktoś nas przyuważy przy tej robocie, a wtedy grozi nam więzienie. Proponował, żeby nie tracić czasu na machanie wiosłami. Żeby zostać na wyspie kilka dni, nie wracać nocą do domu. Ale byliśmy uparci. Nikt z nas nie miał odwagi tu nocować. Zawsze przed zmierzchem umykaliśmy jak szczury. Aż pewnego dnia... – urwał i zaczął się trząść.

– Nie opowiadaj już o tym – zaproponował Antonio. – To było dawno, byłeś młody i głupi. Całym życiem odpracowałeś grzechy młodości. Nie warto wracać do tych wypadków. Nie warto się tak denerwować.

– Nie. Chcę to wreszcie komuś opowiedzieć do końca. Spowiadałem się już z tego przed księdzem, ale to co innego. To, co usłyszy spowiednik, umrze wraz z nim. Po prostu czuję, że muszę przekazać tę historię jeszcze komuś. Widzisz, tego dnia trochę się popsuła pogoda. Chmury zasnuły niebo i wiało od morza. Jak to na jesieni. A nam naprawdę dopisało szczęście, trafiliśmy na całą sakiewkę złotych monet. To znaczy myślę, że to była sakiewka, bo z grobu wyciągnęliśmy bryłę sklejonych przez ogień cekinów. Zaraz potem na sitach pojawiła się masa złotych drobin. Każde wiadro dawało więcej kruszców niż cały poprzedni tydzień. Niebo pociemniało, ale naprawdę ogarnęła nas gorączka złota. A gdy zobaczyliśmy wał burzowych chmur, zrobiło się za późno na ucieczkę. Lunął deszcz. Oberwanie chmury. Odwróciliśmy łódkę dnem do góry, schowaliśmy się pod nią. Gdy deszcz przeszedł, morze się uspokoiło. Dopłynęlibyśmy na Lido... Ale wyszło słońce i spostrzegliśmy, co zrobiła woda. Rozpłukała popioły, rozpłukała nasze hałdy. Tu i ówdzie błyszczały malutkie drobinki złota. Wcześniej ich nie widzieliśmy, bo oklejała je ziemia. Zaczęliśmy zbierać. Jedne były jak ziarnko pszenicy, ale przeważnie drobiny jak mamałyga. Zeszło nam sporo czasu, powinniśmy już dawno odpływać, ale ciągle znajdowaliśmy nowe. Zdecydowaliśmy, że zostajemy. Na tę jedną noc. I tak nadeszła noc, a wraz z nią mgła. A potem wstał księżyc. Pełnia była, jak teraz. I wtedy po nas przyszli. Zrobiło się zimno, przerażająco zimno. Widzieliśmy w powietrzu parę z oddechów. Umarli szli jak na defiladzie. Długie szeregi cieni we mgle. Widzieliśmy ich wszyscy, cała czwórka. A potem do brzegu przybiła czarna gondola i wysiadł z niej Przewoźnik. Stał i patrzył na nas, a przynajmniej myślę, że patrzył, bo w otworach maski nie było widać nic... tylko ciemność. Był wysoki, wyższy niż zwykli ludzie. Miał czarny płaszcz. Nie było wiatru, ale płaszcz łopotał jak targany podmuchami. Może wiatr wiał gdzieś tam, po drugiej stronie? Potem Przewoźnik skinął dłonią. Wstaliśmy i podeszliśmy we czterech. To był taki rozkaz, którego nie dało się nie usłuchać. Ale gdy się obejrzałem, widziałem, że nadal siedzimy pod łódką. Ale to już nie byliśmy my, tylko nasze ciała... Porzucone jak puste skorupy. Umarliśmy. Wszyscy czterej.

– Przecież żyjesz.

– Wiem, co mówię. Ja też tej nocy umarłem. Przewoźnik wskazał gondolę, ale gdy szedłem w tamtą stronę, nagle wyciągnął rękę i zatrzymał mnie. Palce miał jak stalowe kleszcze. Patrzył mi w oczy bardzo długo. Ale ja nadal nie widziałem jego oczu. Tylko maskę z metalu i otwory, a w nich mrok. Wreszcie dotknął dłonią mojej piersi. Powiedział, że dla mnie jest jeszcze szansa, i kazał zostać. Głos... Był zwyczajny, ale dobiegał jakby z bardzo daleka. Jednocześnie słyszałem wyraźnie każde słowo. Ocknąłem się oparty plecami o burtę. Dopiero co stałem przy nim i już byłem gdzie indziej. Widziałem, jak odszedł z tamtymi... Gdy wsiadali na jego gondolę, patrzyli na mnie ze smutkiem. Machali rękami, coś wołali, ale niczego nie słyszałem. Byli niedaleko, ale zarazem miałem wrażenie, jakby dzieliła nas nieskończona odległość. I jednocześnie widziałem ich wyraźnie, zbyt wyraźnie. Jakbym był zupełnie blisko, jakby nie było nocy, tylko biały dzień. Odpłynęli. Obudziłem się rano, myślałem, że to tylko zły sen, ale krewniak i jego kumple leżeli martwi, a ja miałem na ramieniu sińce, tam gdzie mnie dotknął Przewoźnik... Zasypałem groby, które rozkopaliśmy. Powkładałem do nich kości zebrane z miejsca, gdzie płukaliśmy popioły. Ściąłem kilka drzewek i wykonałem krzyże na wszystkie mogiły, jakie wypatrzyłem. Pogrzebałem też oczywiście moich towarzyszy. Wróciłem do domu, gdy nadchodził kolejny wieczór. Udawałem, że całą noc piłem po knajpach i dopiero co wytrzeźwiałem. A moi kompani? Przepadli bez śladu. Szukano ich. Ale mnie nikt o nic nie pytał, nikt nie wiedział, że razem grabiliśmy umarłych. Myślałem, że to wszystko już za mną... Ale najpierw zacząłem słyszeć szepty w swojej głowie, a potem ujrzałem zmarłych wędrujących zaułkami... Widywałem też Przewoźnika, jak pływa nocą kanałami. Nie dowierzasz?

– Wierzę. O Przewoźniku nie raz słyszałem legendy... Mało kto go widuje. Dla zwykłego człowieka to w zasadzie niemożliwe. Tylko gdy ktoś ma umrzeć, a osobliwie gdy ma umrzeć wielu ludzi naraz. Wtedy nawet zwykły człowiek może go ujrzeć – mruknął chłopak. – Mnie to ominęło. Ale dwaj starzy ludzie opowiadali, że go widzieli. Że naraz zrobiło się chłodno i czarna gondola przemknęła kanałem, w upiornej ciszy, bez jednego pluśnięcia wody pod wiosłem. – Wzdrygnął się na samą myśl.

– Łatwiej go spostrzec tam, gdzie wielu kiedyś umarło. Gadają, że tam właśnie na ziemi powstały jakby szczeliny łączące światy żywych i zmarłych... A ja? Zawędrowałem zbyt daleko. Byłem już na skraju krainy umarłych. Dlatego widzę to, czego nie widzą inni. Próbowałem opowiadać o tym ludziom, nikt mi nie wierzył, a że nie trzymałem języka za zębami, w końcu zamknęli mnie w szpitalu. I to na Poveglii, gdzie wszystko się zaczęło. Jeden uczony człowiek z dalekiego kraju mówił mi, że gdy się za mocno dotknęło tych spraw, już nic nie będzie takie jak dawniej. Kto postawił stopę po tamtej stronie, będzie widział jej cień nakładający się na obraz naszego świata. Prawie nikt mi nie wierzy. A ja... Widzę ich. Co noc. Widzę tych, którzy odeszli. A czasem widzę też jego. Przewoźnika. Czarnego doktora w ptasiej lekarskiej masce. A ty... wierzysz mi?

– Być może jesteśmy tylko dwoma szaleńcami zamkniętymi w szpitalu dla obłąkanych, ale też siedzę tu przez to, że widziałem rzeczy, które dostrzegałem jedynie ja – westchnął chłopak. – Nie widzę zmarłych, na szczęście nie widziałem nigdy żadnego Przewoźnika. Ale opowiadałem ci już, że bywało tak, że wziąłem do ręki jakąś starą cudzą rzecz i postrzegałem wówczas jakby film, zlepek scen z dawnych czasów. Czasem bez ładu i składu, czasem wyraźnie...

Rozległy się kroki, pielęgniarz przeszedł korytarzem. Zajrzał przez filong i poczłapał dalej.

– Nie pytasz, co stało się ze złotem? – zagadnął stary.

– Chyba nie bardzo mnie to obchodzi.

– Zabrałem je, chociaż tak naprawdę przedtem zapomniałem o nim. Było w puszce po kawie. W skrzynce pod ławką łódki. Przeklęte złoto z wyspy zadżumionych... Dużo tego było, bardzo dużo, może i ze dwa kilogramy. Fortuna. Wtedy były inne pieniądze niż dzisiaj. W każdym razie kupiłbym za to dom, wprawdzie nie w samej Wenecji, ale na Lido, a może i w Castello. Przypomniałem sobie o niej, gdy dobijałem do brzegu. Ale nie chciałem tego kruszcu. Byłem naprawdę biedny, bardzo by się przydało odbić od dna, ale czułem, że to złoto naznaczone jest śmiercią. Po tym, co widziałem na wyspie, po tym, co przeżyłem, nie mógłbym. No i bałem się, że Przewoźnikowi się to nie spodoba. Że dostałem szansę, ale jeśli zawiodę, on po mnie wróci. Pół dnia głowiłem się, co robić. Wysypać do kanału czy jak? Rozbudowywano wtedy szpital miejski, stały na placach i przed kościołami takie skarbony na datki od mieszkańców. Wrzuciłem do jednej naszą blaszankę... Ciekawe, swoją drogą, co powiedzieli, gdy ją znaleźli. Myślę, że się domyślili, skąd to, ale na szczęście nie wiedzieli, kto przyniósł dar. Czasem zastanawiam się, czy dobrze zrobiłem. Czy nie należało zostawić złota na wyspie albo ponownie wsypać go do grobu. Ale może tak jest dobrze? Ze zła i grzechu uczyniłem dobro dla ludzi. Martwym złoto przecież było już zbędne, a żywym przyniosło pociechę. Poszedłem do spowiedzi. Opłacałem msze za dusze zmarłych na Poveglii. A potem żyłem tak, żeby o tym wszystkim zapomnieć... Ale nie zapomniałem.