Klucze i Kasa. O mieniu żydowskim w Polsce pod okupacją niemiecką i we wczesnych latach powojennych, 1939-1950

Tekst
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

66 Ibidem, s. 434-436, 441-442.

67 AAN, Rząd GG, 1324/1, Gubernator dystryktu warszawskiego do Maxa Bischofa, 25 IV 1944 r., k. 85.

68 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 34, Bank Emisyjny w Polsce, Filia w Warszawie, do kierownictwa Banku Emisyjnego w Polsce w sprawie Biura Rozrachunkowego Banków Warszawskich z Radą Żydowską, Kraków, 31 XII 1940 r., k. 45.

69 Ibidem, Przepisy dotyczące Biura Rozrachunkowego Banków Warszawskich z Radą Żydowską, b.d., k. 48.

70 AIPN, NTN, 334, Referat kierownika Wydziału Przesiedleń, kierownika urzędu Rzeszy (Reichsamtsleiter) Schöna, na temat utworzenia żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej, wygłoszony na posiedzeniu roboczym dystryktu z okazji wizyty pana generalnego gubernatora, Warszawa, 20 I 1941 r., k. 275.

71 Por. Henryk Dobrowolski, Mało znana karta w historii obozów zagłady, „Życie Literackie” 1967, t. 17, nr 37, 10 IX 1967, s. 12.

72 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 34, Urząd Nadzoru Bankowego do kierownictwa Banku Emisyjnego w Polsce w sprawie Biura Rozrachunkowego Banków Warszawskich z Radą Żydowską, Kraków, 21 II 1941 r., k. 80 i n.

73 AAN, Bank Handlowy w Warszawie, 271b, Historia Banku Handlowego w Warszawie S.A. Centrala, część II – okres drugiej wojny światowej i okupacji 1939-1943, k. 25 i n.; Krzysztof Dunin-Wąsowicz, Warszawa w latach 1939-1945, Warszawa 1984, s. 285.

74 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 34, Transferstelle w Warszawie do Banku Emisyjnego w Polsce, Filia w Warszawie, w sprawie rozliczeń z żydowską dzielnicą mieszkaniową w Warszawie, 21 VI 1941 r., k. 168 i n.

75 ANKr, BN-III/1, Komunikat o transakcjach pieniężnych w żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Warszawie z 1 VIII 1941 r., „Amtlicher Anzeiger für das Generalgouvernement”, nr 58/1941; AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 34, Rozporządzenie nr 22 Rządu Generalnego Gubernatorstwa, Główny Wydział Gospodarczy, Wydział Dewizowy i Stosunków Gospodarczych z Zagranicą w sprawie uchylenia ogólnych środków zabezpieczenia mienia żydowskiego w żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Warszawie, 6 VI 1941 r., k. 181.

76 Winkler, Getto walczy z niewolą gospodarczą, s. 65; Gutman, Żydzi warszawscy..., s. 119, 123; Engelking, Leociak, Getto warszawskie..., s. 421 i n., 434, 440.

77 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 34, Zapisy księgowe Biura Rozrachunkowego Banków Warszawskich z Radą Żydowską z lutego 1941 r., b.d. [marzec 1941 r.], k. 97 i n.

78 Ibidem, Biuro Rozrachunkowe Banków Warszawskich z Radą Żydowską – Rachunki z czerwca 1941 r., k. 172 i n.

79 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 34, 35, passim.

80 Tatiana Brustin-Berenstein, O hitlerowskich metodach eksploatacji gospodarczej getta warszawskiego, „Biuletyn ŻIH” 1953, nr 4 (8), s. 29 i n.; Browning, Die nationalsozialistische Ghettoisierungspolitik..., s. 59.

81 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 35, Bank Emisyjny w Polsce, Filia w Warszawie, do kierownictwa Banku Emisyjnego w Polsce, w sprawie Biura Rozrachunkowego Banków Warszawskich z Bankiem Spółdzielczym Żydowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Warszawie, Kraków, 5 II 1941 r., k. 4; por. Engelking, Leociak, Getto warszawskie..., s. 424 i n.

82 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 35, Bank Emisyjny w Polsce, Filia w Warszawie, do kierownictwa Banku Emisyjnego w Polsce w sprawie Biura Rozrachunkowego Banków Warszawskich z Bankiem Spółdzielczym Żydowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Warszawie, Kraków, 8 VIII 1942 r., k. 41.

83 Ibidem, Bank Emisyjny w Polsce, Filia w Warszawie, do kierownictwa Banku Emisyjnego w Polsce w sprawie Biura Rozrachunkowego Banków Warszawskich z Bankiem Spółdzielczym Żydowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Warszawie, Kraków, 7 X 1942 r., k. 50.

84 Browning, Geneza „ostatecznego rozwiązania”..., s. 157, 161.

85 Winkler, Getto walczy z niewolą gospodarczą, s. 67, 85 i n.

86 Browning, Geneza „ostatecznego rozwiązania”..., s. 163; Engelking, Leociak, Getto warszawskie..., s. 431 i n.

87 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Oddział Główny, Kraków, 140, Bank Gospodarstwa Krajowego w Krakowie do Banku Emisyjnego w Polsce na temat sprawozdania gospodarczego, 5 II 1942 r., k. 98.

88 Deutsche Handelskammer für das Generalgouvernement, „Ostwirtschaft” 1943, t. 32, nr 3, s. 42.

89 Por. za rok 1940: ANKr, Stadtsparkasse Krakau, 169, Przewodniczący komisji zarządczej Miejskiej Kasy Oszczędności w Krakowie do Miejskiej Kasy Oszczędności w sprawie wypłaty Żydom dawnych należności, 28 VIII 1940 r., b.p.

90 ANKr, Stadtsparkasse Krakau, 229, Bank Emisyjny w Lublinie do Miejskiej Kasy Oszczędności w Krakowie w sprawie wykorzystania książeczek oszczędnościowych zarejestrowanych jako mienie żydowskie, 8 X 1942 r., b.p.

91 Ibidem, Miejska Kasa Oszczędności w Krakowie do Banku Emisyjnego w Lublinie w sprawie wykorzystania książeczek oszczędnościowych, 17 X 1942 r., b.p.

92 Ibidem, Projekt pisma Miejskiej Kasy Oszczędności w Krakowie do Banku Emisyjnego w Lublinie, b.d., b.p.

93 AIPN, NTN, 332, Szef WVHA SS do Reichsführera SS w sprawie wykorzystania majątku nieruchomego Żydów, 15 I 1944 r., k. 226-227.

94 AŻIH, Żydowska Samopomoc Społeczna (dalej ŻSS), 86, k. 21-33.

95 Yehoshua Büchler, The Deportation of Slovakian Jews to the Lublin District of Poland in 1942, „Holocaust and Genocide Studies” 1991, t. 6, nr 2, s. 151-166; Ivan Kamenec, The Deportation of Jewish Citizens from Slovakia in 1942 [w:] The Tragedy of Slovak Jews: Proceedings of the International Symposium, Banskä Bystrica, 25th to 27th March 1992, red. Dezider Toth, Banskä Bystrica 1992, s. 81-105.

96 Politisches Archiv des Auswärtigen Amtes (PAAA), Gesandtschaft Preßburg, Karton 172, t. 1, Pol 4, nr 2.

97 Zagłada Żydów z Opola Lubelskiego następowała w trzech dużych fazach deportacji w marcu, maju i październiku 1942 r. do obozów zagłady w Bełżcu i Sobiborze oraz do obozu pracy przymusowej w Poniatowej (por. AŻIH, ŻSS, 762, Korespondencja Prezydium ŻSS z Radą Żydowską i Delegaturą ŻSS w Opolu Lubelskim, 1941 r.); Eugeniusz Kosik, Martyrologia i zagłada Żydów w Opolu Lubelskim, „Biuletyn ŻIH” 1989, nr 2 (150), s. 73-83.

98 AŻIH, ŻSS, 86, Commerzbank w Krakowie do ŻSS, 1 IX 1942 r., k. 32.

99 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 51, Codzienne zarządzenie i informacja Banku Emisyjnego w Polsce nr 147/40 z 14 XII 1940 r. z wytycznymi dotyczącymi sporządzania regularnych sprawozdań gospodarczych przez filie, k. 121.

100 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Oddział w Tarnopolu, 16, Sprawozdanie gospodarcze Banku Emisyjnego w Tarnopolu z 7 VI 1943 r., k. 205.

101 Ibidem, Sprawozdanie gospodarcze Banku Emisyjnego w Tarnopolu z 6 VIII 1943 r., k. 193.

102 Ibidem, Sprawozdanie gospodarcze Banku Emisyjnego w Tarnopolu z 6 IX 1943 r., k. 185. Pod koniec 1941 r. ludność Tarnopola (32 500 mieszkańców) obejmowała jeszcze 10 tys. Żydów (w 1939 r. 18 tys.). Do systematycznie przeprowadzanych pogromów dochodziło ponownie od marca 1942, aż w sierpniu 1943 r. wymordowano ostatnich Żydów w Tarnopolu i okolicy (por. Żaneta Margulies, Moje przeżycia w Tarnopolu podczas wojny, „Biuletyn ŻIH” 1960, nr 4 [36], s. 62-94).

103 Dieter Pohl, Die Ermordung der Juden im Generalgouvernement [w:] Nationalsozialistische Vernichtungspolitik 1939-1945. Neue Forschungen und Kontroversen, red. Ulrich Herbert, Frankfurt am Main 1998, s. 98-121, tutaj s. 119.

104 Das Diensttagebuch des deutschen Generalgouverneurs..., s. 532 i n.

 

105 AAN, Rząd GG, 1255, Kierownik Wydziału do spraw Zarządu Powierniczego w Głównym Wydziale Gospodarczym w Rządzie GG do Głównego Wydziału Finansowego w sprawie zapewnienie środków na usuwanie zniszczeń wojennych, 28 X 1942 r., k. 38 i n.

106 Ryszard Wojdaliński, Pocztowa Kasa Oszczędności w okresie okupacji hitlerowskiej, „Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu II wojny światowej” 1967, t. 11, s. 165-186, tutaj s. 184. Rozporządzenie gubernatora dystryktu z 15 XI 1941 r. – a zatem przed utworzeniem obozu zagłady – przewidywało deportację do Treblinki za popełnienie określonych wykroczeń (AŻIH, Niemieckie materiały okupacyjne, Warszawa, 3, k. 1-2).

107 AAN, Rząd GG, 1371, Komisarz do spraw bankowości, rynku kapitałowego i giełdy w Warszawie do Urzędu Nadzoru Bankowego w sprawie zastąpienia polskich powierników lub zarządców komisarycznych przez Niemców z Rzeszy, 30 IV 1940 r., k. 19; Riedel, Działalność Państwowego Banku Rolnego w pierwszych latach okupacji hitlerowskiej, s. 82.

108 Wojdaliński, Pocztowa Kasa Oszczędności w okresie okupacji hitlerowskiej, s. 167.

109 Nie można sporządzić systematycznej listy; por. w odniesieniu do Banku Polskiego: AAN, Rząd GG, 1394/1, Lista byłych pracowników Banku Polskiego osadzonych w Dachau z 24 III 1944 r., k. 151-153; w odniesieniu do Banku Handlowego w Warszawie: Landau, Tomaszewski, Bank Handlowy w Warszawie, s. 147; w odniesieniu do Państwowego Banku Rolnego: Riedel, Działalność Państwowego Banku Rolnego w pierwszych latach okupacji hitlerowskiej, s. 81, 94.

110 Musial, Deutsche Zivilverwaltung und Judenverfolgung im Generalgouvernement..., s. 251.

111 AŻIH, Niemieckie materiały okupacyjne, Radom, 11, passim; ibidem, Posterunek żandarmerii w Przedborzu, powiat Końskie, do pociągu żandarmerii w Końskich w sprawie dochodów ze sprzedaży mienia żydowskiego, 5 VI 1943 r., k. 175.

112 AIPN, GK 675/1, Meldunek podporucznika rejonowego (Bezirksleutnant) Sommera (Dziennik nr 2641/42), Posterunek żandarmerii w Ostrowcu, powiat Opatów, dystrykt radomski, 26 XI 1942 r., k. 500.

113 Barbara Engelking, Jest taki piękny słoneczny dzień... Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942-1945, Warszawa 2011, s. 111; por. Zarys krajobrazu. Wieś polska wobec Zagłady Żydów 1942-1945, red. Barbara Engelking i Jan Grabowski, Warszawa 2011.

114 Por. Hirszfeld, Historia jednego życia, s. 418; Faschismus – Getto – Massenmord. Dokumentation über Ausrottung und Widerstand der Juden in Polen während des zweiten Weltkrieges, red. Tatiana Berenstein i in., Berlin 1960, s. 419 i n.; Wacław Jastrzębowski, Gospodarka niemiecka w Polsce 1939-1944, Warszawa 1946, s. 305. Autor określa polskich kupców jako „szumowiny społeczne”, zaniża jednak w swojej publikacji liczbę osób zaangażowanych w te akcje (Dariusz Stola, Die polnische Debatte um den Holocaust und die Rückerstattung von Eigentum [w:] Raub und Restitution. „Arisierung” und Rückerstattung des jüdischen Eigentums in Europa, red. Constantin Goschler, Philipp Ther, Frankfurt am Main 2003, s. 205-224, tutaj s. 207).

115 Jan Tomasz Gross, Irena Grudzińska-Gross, Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów, Kraków 2011, s. 10; por. Jan Grabowski, Judenjagd. Polowanie na Żydów 1942-1945. Studium dziejów pewnego powiatu, Warszawa 2011.

116 AAN, Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 2, Niezrealizowane pozycje w filiach [Banku Emisyjnego] według stanu na 30 VI 1943 r., k. 141-149.

117 Wstępny raport końcowy kasy operacji „Reinhardt” w Lublinie, 15 XII 1943 r., dokument opublikowany w: Stanisław Piotrowski, Misja Odyla Globocnika. Sprawozdania o wynikach finansowych zagłady Żydów w Polsce, Warszawa 1949, s. 101.

118 Piotrowski, Misja Odyla Globocnika..., s. 97.

119 AIPN, NTN, 255, Sprawozdanie dotyczące zarządzania operacją „Reinhardt”, k. 165.

120 Friedrich Katzmann, Rozwiązanie kwestii żydowskiej w dystrykcie Galicja, oprac. Andrzej Żbikowski, Warszawa 2001, s. 15-17.

121 Piotrowski, Misja Odyla Globocnika..., s. 97.

122 AAN, Rząd GG, 1294/11, Lista członków niezależnych kół gospodarczych zgłoszonych do odznaczenia Krzyżem Zasługi II klasy bez mieczy do 30 I 1944 r., 6 XII 1943 r., k. 44.

123 AAN, Rząd GG, 1388, Dyrektor departamentu bankowego (Bankdirigent) Banku Emisyjnego do sekretarza stanu Bühlera w sprawie likwidacji aktywów Reichsführera SS w instytucjach kredytowych w GG, 31 VII 1944 r., k. 3 i n.

124 Ibidem, k. 4.

125 AAN, Rząd GG, 1316, Bühler do kierownika Urzędu Nadzoru Bankowego w sprawie likwidacji aktywów Reichsführera SS w instytucjach kredytowych w GG, 19 VIII 1944 r., k. 175.

126 Harold James, Die Deutsche Bank und die „Arisierung”, München 2001, s. 194.

127 Por. Jan Erik Schulte, Zwangsarbeit für die SS. Juden in der Ostindustrie GmbH., München 2000, s. 43-74.

128 Ibidem, s. 52, 56, 67.

129 AAN, Rząd GG, 1316, Urząd Nadzoru Bankowego do sekretarza stanu Rządu GG w sprawie likwidacji aktywów Reichsfuhrera SS w instytucjach kredytowych w GG, 14 VIII 1944 r., k. 183.

130 Erntefest, 3-4 listopada 1943. Zapomniany epizod Zagłady, red. Dariusz Libionka i Wojciech Lenarczyk, Lublin 2009.

131 ANKr, BN-III/7.

132 Por. Weichert, Milchome, s. 97.

133 Historisches Archiv der Deutschen Bundesbank, Pers 101/20639, Akta osobowe Fritza Paerscha; ibidem, mf 1369, Akta osobowe Paerscha.

134 Por. np. Götz Aly, Państwo Hitlera, tłum. Wojciech Łygaś, Gdańsk 2006.

135 Najważniejsze opracowania dotyczące akcji „Reinhardt” to: Yitzhak Arad, Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps, Bloomington-India-napolis 1987; Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. Dariusz Libionka, Warszawa 2004.

Jan Grabowski, Zarząd Powierniczy i nieruchomości żydowskie w Generalnym Gubernatorstwie. „Co można skonfiskować? W zasadzie wszystko”

Zarząd Powierniczy i nieruchomości żydowskie

w Generalnym Gubernatorstwie.

„Co można skonfiskować? W zasadzie wszystko”



Eine Treuhand wäscht die andere –

(Powiernicza) ręka rękę myje1

Zagadnienia związane z działalnością Treuhandverwaltung, czyli Zarządu Powierniczego (Komisarycznego) na terenie Generalnego Gubernatorstwa są tematem całkowicie nierozpoznanym i nieopracowanym przez historyków okupacji hitlerowskiej w Polsce. Poza krótkim artykułem, który został opublikowany już jakiś czas temu (i który jedynie częściowo zahacza o interesującą nas tematykę), w pismach naukowych oraz w opracowaniach nie ukazało się na ten temat właściwie nic2. O wiele więcej wiadomo natomiast o systemie powierniczym wprowadzonym na terenach wcielonych do Rzeszy (eingegliederte Ostgebiete). Tam, w Poznaniu, w Kraju Warty (Warthegau), już we wrześniu 1939 r. powołano Główny Urząd Powierniczy Wschód (Haupttreuhandstelle Ost, HTO), któremu podlegały placówki zamiejscowe (Aussenstellen) w Katowicach, w Ciechanowie i w Łodzi3. Stosunkowo obszerna literatura naukowa poświęcona historii HTO mogła powstać dzięki dobrze zachowanym materiałom źródłowym, które zezwalają badaczom na wierne odtworzenie działalności tej instytucji. Chodzi tu przede wszystkim o akta HTO w Archiwum Państwowym w Poznaniu (zespoły Hauptreuhandstelle Ost, Treuhandstelle Posen) oraz w Bundesarchiv w Berlinie (zespoły Die Hauptreuhandstelle Ost, Die Deutsche Stiftung, Die Deutsche Reichsbank oraz Handelsaufbau Ost). Ekspropriacja własności żydowskiej, dokonująca się pod egidą HTO, przebiegała w kilku etapach: wpierw ofiary pozbawiano ochrony prawnej, następnie konfiskowano ich własność, później mianowano komisarzy (powierników), potem przeprowadzano wywłaszczenia i sprzedawano skonfiskowaną własność, dokonując odpowiednich wpisów w księgach wieczystych, a na koniec mordowano ofiary wcześniejszego rabunku4. Schemat działania HTO wzorował się na działaniu urzędów powierniczych w Altreich (przedwojennej Rzeszy), choć został znacznie uproszczony przez Hermanna Göringa i jego ludzi. W wypadku urzędów powierniczych (Treuhandstellen) Generalnego Gubernatorstwa schemat ten wyglądał zupełnie inaczej, a najważniejszą różnicą był quasi-permanentny charakter fazy powierniczej, przy niezwykle rzadkich próbach sprzedaży zagrabionych żydowskich nieruchomości. Poważne odejście od wzorców wypracowanych w Rzeszy i na ziemiach wcielonych stanowił znaczący udział polskich treuhänderów oraz polskich organizacji samorządowych w rozwoju i w konsolidacji niemieckiego systemu powierniczego w GG.

W odróżnieniu od świetnie zachowanych materiałów HTO, dokumenty dotyczące działalności administracji powierniczej na terenie Generalnego Gubernatorstwa uległy w większości zniszczeniu lub też zostały rozproszone po wielu zespołach5. Nie ulega jednak wątpliwości, że wywłaszczanie Żydów w GG odbiegało w sposób zasadniczy od modelu stosowanego na ziemiach wcielonych do Rzeszy. Dodać też należy, że dla HTO priorytetem była ekspropriacja własności polskiej (państwowej i prywatnej), a sprawy żydowskie stały na dalszym planie. Wynikało to przede wszystkim, rzecz jasna, z dużo słabszej obecności żydowskiej na zachodzie Polski. Tymczasem w GG gros uwagi urzędów powierniczych skupiło się na własności żydowskiej.

Dlatego też celem niniejszego studium jest prześledzenie losów nieruchomości żydowskich z Generalnego Gubernatorstwa, które znalazły się pod nadzorem tzw. zarządu powierniczego. Tematem pokrewnym, lecz wychodzącym poza ramy artykułu, jest zagadnienie komisarycznie zarządzanych żydowskich zakładów przemysłowych i instytucji finansowych6. Podejmę analizę zarówno podstaw prawnych systemu wprowadzonego przez okupanta, jak i często od nich odbiegającej codziennej praktyki wywłaszczenia Żydów. Sporo uwagi poświęcę też organizacji samego urzędu powierniczego – krakowskiej centrali oraz oddziałów terenowych w poszczególnych dystryktach. Ze względu na rozproszenie i zniszczenie materiałów archiwalnych dotyczących Treuhandstelle w Generalnym Gubernatorstwie skupię się na pracy powierników w wybranych miejscowościach dystryktu krakowskiego oraz warszawskiego.

W ramach tego tematu szczególną uwagę zwrócę na niemiecki i polski personel Urzędu Powierniczego (włączając w to samych treuhänderów oraz ich pełnomocników), a także na jego powiązania z innymi instytucjami administracji niemieckiej i polskiej, jak również z polskim i niemieckim wymiarem sprawiedliwości. Obiektem mojego zainteresowania będzie również kwestia kontaktów urzędów powierniczych w Generalnym Gubernatorstwie z polskimi samorządami miejskimi i wiejskimi oraz z instytucjami samorządu żydowskiego w gettach.

 

Jak już wspomniałem, władza HTO ograniczała się jedynie do ziem wcielonych do Rzeszy. Na skutek zdecydowanego sprzeciwu Hansa Franka w Generalnym Gubernatorstwie powołano odrębną administrację powierniczą, całkowicie niezależną od HTO7. Podstawę prawną działań administracji powierniczej stanowiło rozporządzenie generalnego gubernatora z 15 listopada 1939 r. „O powstaniu Treuhandstelle dla GG”8. Nowe Biuro Powiernictwa i Zadań Specjalnych (Treuhandverwaltung und Sonderaufgaben) miało siedzibę w Krakowie i weszło – jako specjalna sekcja wydzielona – w ramy organizacyjne Głównego Wydziału Gospodarczego (Hauptabteilung Wirtschaft)9, a jego szefem został Oskar Friedrich Plodeck. Krakowskiej centrali podlegały oddziały zamiejscowe (Treuhand-Aussenstellen), wchodzące w skład struktur odpowiednich urzędów szefów dystryktów – z reguły włączone do odpowiedniego wydziału gospodarczego10. Na niższych szczeblach administracji sytuacja się komplikowała, gdyż poszczególne Aussenstellen wyznaczały swoich pełnomocników na poziomie urzędów okręgowych (Kreishauptmannschaften), a te z kolei przekazywały część kompetencji na rzecz polskiej administracji lokalnej – burmistrzów, wójtów i sołtysów. Wynikiem tego był dziwnie skomplikowany system wzajemnych zależności i nie do końca określonych kompetencji oraz praktyki powierniczej wypracowywanej ad hoc przez niższych urzędników. Będzie o tym mowa w dalszej części studium.

Kolejnymi po rozporządzeniu z 15 listopada 1939 r. aktami prawnymi, na których wsparły się struktury administracyjne Treuhandstelle GG, były ogłoszone 24 stycznia 1940 r. dwa rozporządzenia – o konfiskacie własności prywatnej, zwane ordynacją konfiskacyjną, oraz o obowiązku zgłoszenia własności żydowskiej. To drugie rozporządzenie dotyczyło wszystkich obywateli polskich pochodzenia żydowskiego i otworzyło drogę do rabunku na niespotykaną skalę. O ile na mocy wcześniejszych aktów prawnych władze okupacyjne przejęły kontrolę nad zakładami przemysłowymi i nad wielką własnością, o tyle teraz Niemcy zaczęli rejestrować żydowską własność indywidualną. Zgodnie z rozporządzeniem z 24 stycznia 1940 r. Żydzi musieli zadeklarować władzom swój stan majątkowy, co zostało pomyślane jako pierwszy krok do planowanego już wcześniej wywłaszczenia. Drugim krokiem była konfiskata kwot wykraczających ponad arbitralnie ustalone limity oraz – wkrótce potem – obłożenie sekwestrem żydowskich nieruchomości11.

Raporty Ludwiga Fischera, szefa dystryktu warszawskiego, wiernie oddają skalę rabunku żydowskiej własności, do którego wstępem były wspomniane rozporządzenia. Według szefa dystryktu duży zakres konfiskat uzasadniał to, „że w procesie łamania gospodarczej potęgi żydostwa zarząd nad tą wielką masą majątkową musiał być oddany w powiernictwo”12. Administracja powiernicza w GG objęła swoim zasięgiem wpierw (już na jesieni i zimą 1939 r.) zakłady pracy i instytucje żydowskie, a nieco później, w 1940 r., zaczęła sukcesywnie przejmować również żydowskie nieruchomości. Proces ten trwał zresztą prawie do samego końca okupacji, choć po 1942 r. niewiele już zostało do skonfiskowania. Jak wynika z raportów Fischera, w połowie 1941 r. (po ponad roku działań sekwestracyjnych) pod władzą treuhänderów czynnych na terenie dystryktu warszawskiego znalazło się 14 275 nieruchomości, w tym 3788 w samej Warszawie. W getcie warszawskim Urząd Powierniczy zarządzał 1066 domami, a w dzielnicy aryjskiej - 2722.

Tempo, w jakim przejmowano ogromną liczbę żydowskich kamienic, zmusiło Niemców do wyznaczenia „zaufanych Aryjczyków” – głównie Polaków – na zarządców mienia13. W 1941 r. w dystrykcie warszawskim pod zarządem powierniczym znalazło się 1187 drobnych, średnich i dużych zakładów pracy, a na treuhänderów mianowano 285 osób, wśród których 30% stanowili Polacy14. W wypadku zakładów przemysłowych objętych powiernictwem udział Polaków treuhänderów był znacznie mniejszy, ale i liczba tych zakładów nie była tak wielka. Już niebawem większość drobnych zakładów została zlikwidowana, tak że liczba przedsiębiorstw pozostających pod zarządem niemieckim ustabilizowała się na poziomie 300-350.


Początki powiernictwa: casus Krakowa

Sprawą poddania własności żydowskiej pod zarząd powierniczy najwcześniej zajęły się władze niemieckie w okupowanym Krakowie. Jeszcze przed końcem kampanii wrześniowej szef krakowskiej administracji cywilnej (Chef der Zivilverwaltung) zwrócił się w tej sprawie do świeżo przybyłego do Krakowa nadburmistrza Ernsta Zörnera. W swoim liście poruszył kwestię przedsiębiorstw i sklepów, których właściciele opuścili miasto i które w dalszym ciągu nie wznowiły działalności: „należy w takich wypadkach wyznaczyć godnego zaufania Aryjczyka [zuverlässige arische Person], który byłby w stanie poprowadzić interes lub też go postawić w stan likwidacji [...] w wypadku interesów, których właścicielami okażą się Żydzi, zdecydowałem, że należy ustanowić komisarzy. Dlatego też proszę o wskazanie mi odpowiednich Aryjczyków”15.

Jak się miało niebawem okazać, do „odpowiednich Aryjczyków” zaliczono również godnych zaufania Polaków. Zgodnie z decyzją szefa administracji cywilnej już w ostatnich dniach września i na początku października 1939 r. urząd burmistrza zaczął wyznaczać tymczasowych zarządców16. W krakowskim archiwum zachowała się lista „wczesnych” powierników, zatwierdzonych na stanowiskach jeszcze przed końcem 1939 r.17 Lista zawiera pięć kolumn: w pierwszej ujęto nazwisko, zawód, adres oraz narodowość treuhändera; w drugiej urząd zatwierdzający, w trzeciej datę mianowania na stanowisko, w czwartej adres zarządzanej nieruchomości, a w piątej spisano nazwiska właścicieli nieruchomości objętej zarządem komisarycznym. Na liście znalazło się 137 treuhänderów.


W wypadku Niemców (volksdeutschów i Niemców z Rzeszy) często nie podawano wyuczonego zawodu, sugerując niejako, że samo bycie Niemcem stanowi wystarczającą rękojmię adekwatnych kwalifikacji. Dekrety nominacyjne „wczesnych” treuhänderów ustanowiły zarząd powierniczy w Krakowie nad 331 kamienicami, gdyż prawie każdy treuhänder miał w swej pieczy kilka domów. Wśród właścicieli zasekwestrowanych obiektów ogromną większość stanowili Żydzi (254 osoby), lecz na krakowskiej liście znalazło się też kilkudziesięciu Polaków „Aryjczyków” (aby odwołać się do ówczesnego nazewnictwa) oraz kilka polskich i żydowskich instytucji. Aryjczycy, których własność znalazła się w polu zainteresowania władz niemieckich, zostali już wcześniej zaliczeni do „wrogów narodu niemieckiego” lub też opuścili teren GG, a ich realność została zakwalifikowana jako „mienie opuszczone”.

Pierwszych nominacji na treuhänderów szef administracji cywilnej dokonał już 26 września 1939 r. – tego samego dnia, w którym wystosował wcześniej cytowany list do Zörnera. Choć nie dziwi fakt, że pierwszymi powiernikami zostali godni zaufania Niemcy, to może dziwić tempo, w jakim dołączyli do nich polscy ochotnicy. Ostateczne zatwierdzenie kandydatów należało do szefa treuhänderów, który swe rekomendacje opierał na konsultacjach środowiskowych oraz na opiniach przesłanych przez Schupo, Gestapo oraz władze cywilne i miejskie18. W sprawozdaniu z 14 października szef treuhänderów pisał: „jeżeli chodzi o komisarycznych zarządców, to w pierwszej kolejności chcemy brać pod uwagę volksdeutschów. Jednak ze względu na małą liczbę Niemców w Krakowie będziemy musieli na stanowiskach treuhänderów obsadzić również przedstawicieli innych narodowości. W chwili obecnej najważniejszym zadaniem zarządców jest prowadzenie działalności gospodarczej, a nie germanizacja. Dlatego dopuścić należy desygnowanie [na zarządców] Ukraińców, Polaków, a nawet zaufanych Żydów. Jest rzeczą oczywistą, że nieniemieckich zarządców poddać należy jak najostrzejszej kontroli policyjnej, tak aby nie zawiedli położonego w nich zaufania”19. Do mianowania Żydów powierników, rzecz jasna, nie doszło, ale dla Polaków i Ukraińców (oraz dla kilku Litwinów i Austriaków) zapalono zielone światło. Było to o tyle niezwykłe, że w początkach okupacji wypadki powierzania Polakom odpowiedzialnych stanowisk należały do rzadkości20. Skład narodowościowy zespołu krakowskich zarządców komisarycznych nie daje się nawet porównać z tym, co działo się na ziemiach wcielonych do Rzeszy, gdzie element polski został z „komisarszczyzny” zupełnie wyrugowany. W Kraju Warty zimą 1940 r. gremium powierników składało się w 63 procentach z miejscowych volksdeutschów, w 20 z Niemców bałtyckich, w 15 z Niemców z Rzeszy oraz w 2 z Niemców przybyłych z Gdańska – nie było wśród nich ani jednego Polaka21.

Już w połowie października wstępne poszukiwania kandydatów musiały zostać zakończone, gdyż 19 października komisarz miejski (Stadtkommissar) Krakowa wystawił „dekrety nominacyjne” na treuhänderów dla 62 Polaków. Trudno jest dziś stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, jak przebiegały konsultacje w Krakowie w sprawie obsadzenia stanowisk treuhänderów – dokumentacja jest rozproszona i niekompletna. Z całą pewnością jednak rady i pomocy Niemcy musieli szukać przede wszystkim w środowisku krakowskiej palestry i wśród sędziów. Za taką hipotezą przemawiają trzy argumenty: profil zawodowy nowo mianowanych powierników, późniejsza praktyka stosowana w innych dystryktach oraz pożądane przez okupanta kwalifikacje w zarządzaniu nieruchomościami. Najbardziej wymowny jest profil zawodowy Polaków zatwierdzonych na stanowiskach powierników w okresie październik-grudzień 1939 r.


Jeżeli weźmiemy pod uwagę to, że wielu emerytów wywodziło się z kręgów sądowniczych, jak i to, że grupa ujęta w tabeli pod hasłem „brak danych” składała się prawie w całości z Niemców oraz z volksdeutschów, to ogromna rola, jaką odgrywali przedstawiciele zawodów prawniczych wśród polskich treuhänderów, nie ulega najmniejszej wątpliwości.

Dla niejednego krakowianina zdobycie stanowiska treuhändera własności żydowskiej jawiło się jako interesująca opcja awansu ekonomicznego. Jan Łątka zwrócił się w tej sprawie do „Niemieckiego Oberkommando” 20 października 1939 r. W swoim liście podkreślił, iż jest katolikiem oraz zwrócił uwagę, że w sąsiedztwie handel węglem i drzewem prowadzi pewna Żydówka. „Z tego powodu proszę uprzejmie o wydanie zezwolenia – pisał Łątka do niemieckiej władzy wojskowej – „żeby obecna właścicielka, która jest Żydówką, oddała mi lokal”22. Feliks Tadeusz Tatarczuch („katolik, z pochodzenia aryjczyk”) zwrócił się do burmistrza o przyznanie lokalu przy ul. Gołębiej 14: „właścicielem tego lokalu był Żyd Markus Szajnok, a koncesję na sprzedaż alkoholu posiadał Żyd Weinreb. W tym właśnie lokalu chcę otworzyć restaurację”23. Profesor i wykładowca matematyki Józef Górski prosił szefa Treuhandstelle o przydzielenie jakiegokolwiek budynku „zajętego przez władze niemieckie”24, a kupiec Stefan Bobek żądał oddania mu „Straganu nr 53”, będącego własnością Mojżesza Steigera25. Swoją prośbę Bobek motywował aryjskim pochodzeniem (które mógł poświadczyć Związek Kupców Chrześcijan), wykonywanym zawodem kupca oraz trudnymi warunkami materialnymi. Listy te nie są niczym niezwykłym.

Pisma o podobnej treści nadsyłali również mieszkańcy innych miejscowości okupowanej Polski. W Otwocku napłynęły do burmistrza dziesiątki podań potencjalnych treuhänderów, z których większość motywowała swoje „potrzeby” powiernicze w bardzo podobny sposób. Tak samo działo się w Pruszkowie, a zapewne i w innych miejscowościach, których akta się nie zachowały. W Warszawie tego rodzaju listy i petycje (nadsyłane od wiosny do zimy 1940 r.) można – choć w szczątkowej liczbie – odnaleźć w aktach komisarycznego burmistrza miasta26. Tym, co jednak odróżniało casus Krakowa od innych miejscowości, był niezwykle wczesny okres powstania nadesłanych listów. Podczas gdy mieszkańcy Otwocka czy Pruszkowa bombardowali włodarzy swoich miast prośbami o „komisarszczyznę” w lecie i na jesieni 1940 r., podania krakowskie zaczęły napływać już w październiku 1939 r. Czy dowodzi to wyjątkowego charakteru stosunków polsko-żydowskich w Krakowie? Oczywiście, nie. Jest to po prostu echo podjętej przez Niemców niezwykle wcześnie w Krakowie decyzji o wprowadzeniu w życie polityki ekspropriacji nieruchomości żydowskich.