Klucze i Kasa. O mieniu żydowskim w Polsce pod okupacją niemiecką i we wczesnych latach powojennych, 1939-1950

Tekst
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Od lata 1942 r. nawet dla instytucji kredytowych eksterminacja Żydów w GG nie była już tajemnicą, dramat rozgrywał się dosłownie na oczach wszystkich. „Pacyfikacje gett polegały na dzikich całodziennych strzelaninach w poszczególnych częściach miast, w końcu trupy zalegały na głównych ulicach prowadzących do dworców”103.

We Lwowie podczas przemówienia z okazji pierwszej rocznicy wcielenia dystryktu galicyjskiego do Generalnego Gubernatorstwa 1 sierpnia 1942 r. gubernator Hans Frank wywołał „ogólną wesołość” (große Heiterkeit), jak odnotowano w protokole, retorycznym pytaniem, dlaczego na ulicach tego miasta nie widać już Żydów: „Nie mówię tutaj o Żydach, których wciąż tu mamy; z tymi się jeszcze rozprawimy. Zresztą dzisiaj nie widziałem żadnego z nich. [...] Chyba nic złego w końcu im nie zrobiliście?”104. Jesienią 1942 r. Urząd Powierniczy monitował, że „wskutek tzw. akcji wysiedleńczych Żydów w gettach poszczególnych dystryktów powstaną szkody liczone w milionach”, które będą musiały zostać pokryte przez środki finansowe Urzędu: „Według sprawozdania, które otrzymałem z Warszawy, straty w warszawskim getcie w wyniku wysiedlenia Żydów oszacowano na równe 160 mln zł. [...] Również w getcie radomskim powstały liczne braki na skutek podejmowania wyżej wymienionych kroków politycznych”105.

Komisarz do spraw Pocztowej Kasy Oszczędności nadradca pocztowy (Oberpostrat) Erwin Propach groził polskim współpracownikom, że w wypadku źle zestawionych bilansów „wszyscy pójdą do Treblinki”106106. Chociaż groźba ta nie odnosiła się do ośrodka zagłady, lecz do obozu pracy przymusowej (Treblinka I), był to argument bardzo przekonujący, pamiętano bowiem o dyrektorze Eugeniuszu Bączkowskim, który w październiku 1939 r. pracował jako powiernik Pocztowej Kasy Oszczędności i Państwowego Banku Rolnego107, a latem 1941 r. został wywieziony do Auschwitz i tam zamordowany108. Liczne przypadki wywózek polskich i żydowskich współpracowników polskich instytucji kredytowych do obozów koncentracyjnych109 wyraźnie wskazują na to, że sektor bankowy nie był chroniony przed codziennym terrorem nazistowskiego reżimu okupacyjnego. Doszło nawet do tego, że niemiecki kierownik Okręgowej Kasy Oszczędności w Hrubieszowie został ad hoc zaangażowany w ramach „pomocy urzędowej” (Amtshilfe) udzielanej podczas „akcji wysiedleńczych” do obozu zagłady w Sobiborze110. Z pewnością można wykluczyć, że pracownicy zatrudnieni w filiach Banku Emisyjnego, którzy przeważnie byli oddelegowani z Reichsbanku do GG, nie mieli pojęcia o zagładzie Żydów. Bankowcy lepiej niż wszyscy inni wiedzieli, że Żydom już wcześniej odebrano wszystko, co umożliwiłoby im utrzymać się przy życiu.

Banki zanotowały przy tym w swoich księgach, do czyich kieszeni trafiło mienie Żydów w GG. Bank Emisyjny w Radomiu, który prowadził konto „zakup” (Beschaffung) dla dowódcy SS i Policji w dystrykcie radomskim, otrzymywał w miesiącach letnich 1943 r. praktycznie codziennie przekazy, których kwoty opiewały na setki tysięcy złotych. Jako najczęstszy opis podawano w tych wnioskach „kwoty uzyskane z licytacji pożydowskiego mienia”, które wpłacali komendanci Schutzlub Ordnungspolizei i żandarmerii do Banku Emisyjnego właśnie na wspomniane konto, którego saldo szybko urosło do sumy wielu milionów złotych. Nawet mały posterunek żandarmerii w Przedborzu w powiecie koneckim (dystrykt radomski) zainkasował „po wysiedleniu Żydów” od października 1942 do czerwca 1943 r. 273 tys. zł ze sprzedaży mienia żydowskiego „miejscowej ludności polskiej”111. A w listopadzie 1942 r. placówka żandarmerii w Ostrowcu Świętokrzyskim uzyskała z konfiskaty i ze sprzedaży mienia żydowskiego łączną sumę ponad 428 tys. zł112. W gruncie rzeczy takie statystyki są tylko ostatnim lub przedostatnim etapem znacznie dłuższego procesu, gdyż – jak pisze Barbara Engelking – „zainteresowanie chłopów żydowską własnością zaczyna się wraz z pierwszymi prześladowaniami i przesiedleniami - gdy tylko Niemcy dają sygnał, że Żydzi zostają wyjęci spod prawa”113.

Dla Niemców ważniejsze od pieniędzy było najprawdopodobniej samo mienie żydowskie (według administracji nazywane już wówczas mieniem pożydowskim), którego przeznaczeniem była zapłata za kolaborację (ze strony Polaków oraz volksdeutschów). Należy tutaj dodać, że w tym ostatnim „załatwieniu” żydowskiego mienia brały udział setki i tysiące osób miejscowej społeczności polskiej, tj. nabywcy towarów gospodarstwa domowego i wyposażenia, które w gettach zostawili deportowani do obozów zagłady Żydzi114. „Gdzieś za okupacji – trudno powiedzieć, w której dokładnie chwili – nastąpiło gwałtowne przestawienie wartości, jeżeli chodzi o Żydów i o to, co żydowskie. [...] Po prostu od pewnego dnia lub tygodnia, gdzieś w lecie lub na jesieni 1942 r. nagle wolno było już wszystko”115.

Po wykluczeniu żydowskich klientów indywidualnych przyszedł czas na likwidację kont żyrowych Judenratów i gmin żydowskich w Banku Emisyjnym. Nastąpiło to w 1942 oraz na wiosnę 1943 r., bezpośrednio po eksterminacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Na kontach pozostały wtedy już tylko nieznaczne sumy. Filia Banku Emisyjnego w Stanisławowie zanotowała np. od sierpnia do października 1942 r. wygaśnięcie aktywów na kontach gmin żydowskich w Kałuszu, Słotwinie, Delatynie i Tłumaczu. W marcu 1943 r. zaksięgowano ostatecznie „końcową kwotę konta żyrowego gminy żydowskiej w Stanisławowie”, opiewającą na sumę w wysokości 6010,86 zł. Niemcy wymordowali na tych terenach ludność żydowską, a zastraszającą konsekwencją tego czynu były pozostałe na kontach aktywa opisane jako „niezrealizowane pozycje”116.

Akcja „Reinhardt”

Finansowa strona zagłady Żydów w GG w ramach operacji „Reinhardt” – obejmująca dysponowanie sumami pieniężnymi w złotych i dewizach należącymi do pomordowanych Żydów oraz dalsze przekazywanie tych kwot – została opracowana w Głównym Urzędzie Gospodarczo-Administracyjnym (SS-Wirtschaftsverwaltungshauptamt, WVHA) lub przez odpowiedzialnego za to kierownika departamentu gospodarczego SS (SS-Wirtschafter) standartenführera SS Ericha Schellina (1892-1978). Do pewnego stopnia wiązało się to z włączeniem do akcji instytucji kredytowych GG. We „wstępnym raporcie końcowym kasy operacji «Reinhardt»” z grudnia 1943 r., dotyczącym wpływów z akcji eksterminacyjnych (ogólna suma 178,046 mln Reichsmarek, RM), figurują odprowadzone środki finansowe w wysokości 73,852 mln RM oraz dewizy o wartości 6,258 mln RM117. Do Reichsbanku przekazano z tej kwoty środki pieniężne w wysokości co najmniej 8,98 mln RM118, „zdecydowanie największą część” tych kwot w markach i złotych - ok. 50,416 mln RM – oddano do dyspozycji Schellinowi119. Z samego dystryktu Galicja do końca czerwca 1943 r. (po zamordowaniu ponad 434 tys. galicyjskich Żydów) zebrano „wypracowane pieniądze z obozów pracy przymusowej” w wysokości ponad 13 423 764 zł – banknoty złotowe i dewizy o wartości kolejnych 16,795 mln zł120. Ponieważ z tych wpływów „pokryto wydatki rzeczowe, koszty związane z transportem, płace itd., które powstały w czasie przeprowadzania operacji” (prawie 12 mln RM), Schellinowi pozostała suma w wysokości 38 526 359 RM (w przeliczeniu 77 052 718 zł)121. Kwota ta odpowiada sumie, jaką zapisano w aktywach konta wyższego dowódcy SS i policji w Banku Komercjalnym w Krakowie. Niemieckie placówki były tak zadowolone z pracy tego banku, że jego dyrektora Rudolpha Kawohla zgłoszono w grudniu 1943 r. do udekorowania orderem Krzyża Zasługi II klasy (Kriegsverdienstkreuz II. Klasse)122.

27 lipca 1944 r. Schellin dokonał przelewu aktywów Reichsführera SS z krakowskiej filii Creditanstalt-Bankverein o wartości 8 mln zł na konto Banku Komercjalnego, na którym znajdowało się już saldo w wysokości 79 mln zł, aby później przelać całą sumę (ponad 87 mln zł) do Rzeszy123. Urząd Nadzoru Bankowego interweniował w tej sprawie, prosząc, żeby urzędy Rzeszy i GG nie podejmowały w niemieckich instytucjach kredytowych „żadnych działań wyjątkowych”, w przeciwnym razie istnieje „niebezpieczeństwo przedwczesnego zamknięcia niemieckich instytucji kredytowych”124. Jego prezes Fritz Paersch zgodził się na przelanie sumy 38 mln zł (8 mln zł w Creditanstalt-Bankverein, 30 mln zł w Banku Komercjalnym) i otrzymał w tym celu zezwolenie od sekretarza stanu Josefa Bühlera. Według tego ostatniego, skutki działań wojennych muszą „zostać poniesione wspólnie, by uniknąć wstrząsu dla gospodarki GG, która ostatecznie ukierunkowana jest na interes ogólnoniemiecki”125.

Jeżeli chodzi o sumę 87 mln zł, to na pewno złożyły się na nią pieniądze zagrabione w czasie przeprowadzania operacji „Reinhardt” oraz kwoty ściągnięte z wynagrodzenia żydowskich robotników przymusowych126, przede wszystkim dlatego, że pochodzenia tak wysokiej kwoty nie można wyjaśnić w inny sposób. Reichsführer SS nie mógł dysponować w GG żadnymi innymi tego rodzaju lukratywnymi możliwościami zarobku z „interesów” SS. Także podlegająca WVHA firma Ostindustrie Sp. z o.o., która miała skupiać żydowskich robotników przymusowych w GG, przejmować majątek zamordowanych Żydów i spieniężać to mienie, mogła rozwinąć działalność o stosunkowo małym zasięgu finansowym, licząc od momentu powstania w marcu 1943 do rozwiązania w lutym 1944 r.127 Pod przykrywką działalności Ostindustrie planowano niewątpliwie rozwinięcie w GG własnego przemysłu zbrojeniowego SS, bazującego na polskiej i żydowskiej pracy przymusowej. Prawdopodobnie z tego właśnie powodu zyski zebrane z wymordowania Żydów pozostawały najpierw w instytucjach kredytowych GG, a dopiero później transferowano je do Rzeszy. Odilo Globocnik był jednym z dwóch dyrektorów Ostindustrie, Erich Schellin zasiadał od lipca 1943 r. w radzie nadzorczej tej spółki128. Transakcje Ostindustrie jednak nie wpłynęły znacząco na ogólne saldo w Banku Komercjalnym i Creditanstalt-Bankverein. Zaksięgowanie aktywów w wysokości 87 mln zł również ze względu na chronologię można przyporządkować zyskom wynikającym z zagłady Żydów w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Paersch wskazał w piśmie do sekretarza stanu Bühlera z 14 sierpnia 1944 r., że saldo dodatnie SS-Wirtschaftera w wysokości 79 mln zł „istnieje od ok. % roku w Banku Komercjalnym”129. Globocnik, upoważniony do przeprowadzenia operacji „Reinhardt”, złożył swoje sprawozdanie końcowe w połowie grudnia 1943 r. Przy założeniu, że czas na opracowanie sprawozdania wynosił od dwóch do trzech tygodni, data podana przez Urząd Nadzoru Bankowego jako data powstania salda w Banku Komercjalnym byłaby identyczna z dniem rozrachunku końcowego operacji „Reinhardt”, który ma związek z operacją „Dożynki” (Aktion Erntefest), przeprowadzoną 3 i 4 listopada 1943 r. (zamordowano wówczas w dystrykcie lubelskim ok. 42 tys. Żydów)130.

 

Z dużym prawdopodobieństwem saldo dodatnie w tych bankach nie powstało jednak z dnia na dzień, lecz kwoty te były zbierane przez cały okres, gdy dokonywano zagłady Żydów w GG, tj. w ciągu 1942 i 1943 r. Próby dokładnej rekonstrukcji zaangażowania banków w eksterminację są skazane na niepowodzenie ze względu na niedostateczny materiał źródłowy. Choć trudno wyjaśnić pochodzenie pieniędzy na każdym z kont, jest rzeczą pewną, że wszystkie niemieckie instytucje kredytowe miały w taki czy inny sposób do czynienia z „ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej”. Każda niemiecka instytucja kredytowa prowadziła „specjalne konto do pokrycia kosztów w sprawach żydowskich” lub inną porównywalną pozycję w księgach bankowych131. Można więc wykluczyć, że Paersch nie miał żadnego pojęcia o pochodzeniu wymienionych wcześniej milionowych sum. Jako dyrektor nadzwyczajny (Bankdirigent) Banku Emisyjnego brał on regularnie udział w posiedzeniach rządu GG i był świadkiem szkicowanych przez Franka scenariuszy eksterminacyjnych. Było też dla niego jasne, że według rozporządzenia Franka z 3 czerwca 1942 r.132 (sprawy żydowskie podlegały wyłącznie kompetencjom wyższego dowódcy SS i policji w GG), wpływy dewizowe i pieniężne, liczone w milionach, którymi dysponowało SS w Generalnym Gubernatorstwie, mogły pochodzić wyłącznie z majątku żydowskiego.

Pomijając w niniejszych analizach fakt, że Hans Frank i Josef Bühler po zakończeniu wojny zostali skazani na śmierć (pierwszy w Norymberdze, drugi w Warszawie), należałoby podkreślić, iż zajmowanie odpowiedzialnego stanowiska w bankowości GG nie stanowiło żadnej przeszkody w kontynuacji kariery zawodowej po 1945 r. Fritz Paersch (1893-1974) został po wojnie przewodniczącym Komisji Reformy Pieniężnej w Berlinie (1948), następnie zaś członkiem zarządu Landeszentralbank Hesji (1949-1952), a nawet wiceprezesem tego banku (1953-1957). W latach 1963-1972 sprawował funkcję likwidatora Reichsbanku, który dobrze znał z własnych doświadczeń zawodowych133.

Podsumowanie

Usiłując wyjaśnić nieopisaną brutalność, z jaką działali narodowi socjaliści przeciwko Żydom w Europie, w szczególności w Polsce i w Związku Radzieckim, niektórzy historycy wysuwają tezę, że unicestwienie Żydów można sprowadzić do „ekonomicznej racjonalności”134.

Od czasu procesów norymberskich dominuje przekonanie, że Niemcy pozyskali gigantyczne zyski z Holokaustu. Wspomniany już raport końcowy Globocnika dotyczący akcji „Reinhardt” jest niewątpliwie najczęściej cytowanym dokumentem w tym kontekście.

Na podstawie analizy warunków ekonomicznych w Generalnym Gubernatorstwie należałoby jednoznacznie stwierdzić, że naziści obiecywali sobie olbrzymie zyski wynikające z planowanych akcji łupieżczych oraz z wymordowania Żydów. Zagłada Żydów w GG nie przyniosła im jednak tak wielkich korzyści, ponieważ wbrew pozorom przejęcie mienia Żydów, eksploatacja żydowskich robotników przymusowych oraz ich wkład pracy, a tym bardziej ich zamordowanie, zakończyły się de facto fiaskiem gospodarczym.

Analizując owe zyski w ramach ogólnych obrotów gospodarki narodowej, można zauważyć, że wpływy, które wykazywał dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilo Globocnik w końcu 1943 r., wcale nie odpowiadały „ekonomicznemu potencjałowi” (wpływy z podatków, wiedza technologiczna, siła robocza, konsumpcja, oszczędności i stan posiadania) kilku milionów ludzi. Czy 178 mln RM, czyli 356 mln zł, uzyskanych po zamordowaniu 3 mln polskich Żydów to naprawdę dużo pieniędzy? Na tym tle zyski powstałe w wyniku akcji „Reinhardt” okazują się naprawdę bardzo ograniczone. Nie ulega wątpliwości, że decydującym czynnikiem w wymordowaniu Żydów była ideologia, a jedynie dalszą konsekwencją stało się spieniężenie własności zamordowanych135. Jeszcze jedno nie podlega kwestii: choć skala „legalnej” grabieży mienia żydowskiego wydawała się Niemcom dużo mniejsza od oczekiwanej, to skala indywidualnego wzbogacenia się wszystkich osób zaangażowanych w ten proces była ogromna, aczkolwiek nie da się tego dokładnie oszacować.

Badania historii administracji hitlerowskiej oraz niemieckich instytucji kredytowych w Polsce podczas drugiej wojny światowej dowodzą, że prowadzenie niemieckiej polityki okupacyjnej nie byłoby możliwe bez sprawnej i zgodnej współpracy między firmami a urzędami okupacyjnymi. Niemcy pracujący w firmach, bankach itd. znali tragiczne koleje losu Żydów w Polsce. Już samo uwzględnianie i stosowanie licznych rozporządzeń, które dotyczyły wszystkich aspektów życia Żydów, świadczy o doskonałej wiedzy na temat stanu zarekwirowania własności, całkowitego pozbawienia praw, gettoizacji oraz systematycznej eksterminacji Żydów. Owe rozporządzenia, które utorowały drogę do fizycznej zagłady, mogły przynieść pełny skutek jedynie wtedy, gdy instytucje kredytowe wprowadziły je umiejętnie w życie. Dlatego nie należy ignorować znaczenia banków w procesie niszczenia podstaw egzystencji Żydów, tym bardziej że instytucje te prowadziły intratne interesy w czasie i w miejscu, które cechował terror oraz masowe zbrodnie na niewyobrażalną skalę.

Wykluczenie Żydów z życia gospodarczego przyniosło korzyści nie tylko zakładom państwowym, lecz przede wszystkim nowo powstałym firmom niemieckim i polskim, gdyż nie musiały się już obawiać konkurencji.

Ten stan rzeczy zapewnił wielu przedsiębiorstwom dodatkowych klientów – i to nawet w warunkach wojennych. Banki również odnotowywały zyski, choć może nie były to zyski krociowe. Abstrahując od działalności omawianego wcześniej Urzędu Powierniczego, warto zauważyć, że wszystkie instytucje kredytowe czerpały dochody z wyzysku polskiego społeczeństwa. W literaturze przedmiotu można znaleźć liczne przykłady firm, które przejawiały nadzwyczajne posłuszeństwo oraz wykazywały zastraszającą gorliwość, jeżeli chodzi o udział w realizowaniu, a nawet o antycypację celów, jakie stawiali sobie twórcy niemieckiej polityki okupacyjnej w GG. Zarazem jednak badaczom brakuje materiału źródłowego, który by zezwolił – choćby w jednym, symbolicznym przypadku – na pokazanie decyzji prowadzących do powstrzymania jawnie niemoralnych, nieprawomocnych i zbrodniczych działań.

1 Odsyłam do takich publikacji, jak: Max Weber, Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, tłum. Dorota Lachowska, Warszawa 2002; Georg Simmel, Filozofia pieniądza, tłum. Andrzej Przyłębski, Warszawa 2012; Niklas Luhmann, Die Wirtschaft der Gesellschaft, Frankfurt am Main 1988.

2 Martin Dean, Robbing the Jews: The Confiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1933-1945, Cambridge 2008, s. 25.

3 Por. Christoph Kreutzmüller, Ingo Loose, Benno Nietzel, Nazi persecution and strategies for survival. Jewish businesses in Berlin, Frankfurt am Main, and Breslau, 1933-1942, „Yad Vashem Studies” 2011, t. 39, nr 1, s. 31-70.

4 Por. Simone Ladwig-Winters, Ernst Fraenkel. Ein politisches Leben, Frankfurt am Main-New York 2009.

5 Michael Alberti, Die Verfolgung und Vernichtung der Juden im Reichsgau Wartheland 1939-1945, Wiesbaden 2006, s. 136 i n.; Maria Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-1941, Poznań 2003, passim, szczególnie s. 49; zob. też Ingo Loose, Wartheland [w:] Das „Großdeutsche Reich” und die Juden. Nationalsozialistische Verfolgung in den „angegliederten” Gebieten, red. Wolf Gruner, Jörg Osterloh, Frankfurt am Main-New York 2010, s. 228-258, tutaj s. 240.

6 Por. Benno Nietzel, Die Vernichtung der wirtschaftlichen Existenz der deutschen Juden, 1933-1945. Ein Literatur- und Forschungsbericht, „Archiv für Sozialgeschichte” 2009, t. 49, s. 561-613; o aryzacjach por. także Kreutzmüller, Loose, Nietzel, Nazi Persecution and Strategies for Survival. Jewish Businesses..., s. 31-70.

7 Ingo Loose, Kredite für NS-Verbrechen. Die deutschen Kreditinstitute in Polen und die Ausraubung der polnischen und jüdischen Bevölkerung 1939-1945, München 2007, s. 67 i n.

8 Ludwik Landau, Kronika lat wojny i okupacji, t. 1-3, Warszawa 1962-1963.

9 Jerzy Winkler, Getto walczy z niewolą gospodarczą, „Biuletyn ŻIH” 1960, nr 3 (35), s. 55-86.

10 Gerhard Eisenblätter, Grundlinien der Politik des Reichs gegenüber dem Generalgouvernement 1939-1945, Frankfurt am Main 1969, s. 112; por. także Denkschrift Himmlers über die Behandlung der Fremdvölkischen im Osten (Mai 1940), oprac. Helmut Krausnick, „yierteljahrshefte für Zeitgeschichte” 1957, t. 5, nr 2, s. 194-198; Diemut Majer, „Non-Germans” under the Third Reich: The Nazi Judicial and Administrative System in Germany and Occupied Eastern Europe, with Special Regard to Occupied Poland, 1939-1945, Baltimore 2003.

11 Por. Ingo Loose, Die Beteiligung deutscher Kreditinstitute an der Vernichtung der ökonomischen Existenz der Juden in Polen 1939-1945 [w:] Die Commerzbank und die Juden 1933-1945, red. Ludolf Herbst, München 2004, s. 223-271; idem, Die Berliner Großbanken und die NS-Judenvernichtung in Polen 1939-1945, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 2004, t. 27, s. 295-320; idem, Die deutschen Kreditinstitute in Polen und die Ausraubung der polnischen und jüdischen Bevölkerung 1939-1945, München 2007.

12 Das Diensttagebuch des deutschen Generalgouverneurs in Polen 1939-1945, red. Werner Präg, Wolfgang Jacobmeyer, Stuttgart 1975, s. 91.

13 Frank Golczewski, Polen [w:] Dimension des Völkermords. Die Zahl der jüdischen Opfer des Nationalsozialismus, red. Wolfgang Benz, München 1996, s. 411-497, tutaj s. 432, 457; Artur Eisenbach, Hitlerowska polityka zagłady Żydów, Warszawa 1961, s. 442 i n.

 

14 Das Diensttagebuch des deutschen Generalgouverneurs..., s. 338 i n.; por. Eisenblätter, Grundlinien der Politik des Reichs gegenüber dem Generalgouvernement..., s. 114 i n.; Loose, Kredite für NS-Verbrechen..., s. 283 i n.

15 Por. także Stephan Lehnstaedt, Die deutsche Arbeitsverwaltung im Generalgouvernement und die Juden, „Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte”" 2012, t. 60, s. 409-440.

16 O przykładzie Krakowa por. Andrea Löw, Markus Roth, Juden in Krakau unter deutscher Besatzung 1939-1945, Göttingen 2011, s. 30-33.

17 Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej ANKr), Starosta Miasta Krakowa, 375, Szef administracji przy dowódcy wojskowym Krakowa do wszystkich komisarzy powiatowych i miejskich w sprawie działalności gospodarczej, 25 X 1939 r., k. 1-3.

18 Michal Weichert, Zichrojnes [Wspomnienia], t. 3: Milchome [Wojna], Tel Awiw 1963, s. 190 (w jidysz).

19 Zarządzenie o mianowaniu Judenratów z 28 XI 1939 r., „Verordnungsblatt für das Generalgouvernement” (dalej VOBlGGP/VOBlGG) 1939, s. 72.

20 Isaiah Trunk, Judenrat: The Jewish Councils in Eastern Europe under Nazi Occupation, New York 1972; wyd. 2 Lincoln, NE 1996, passim.

21 Zarządzenie o oznakowaniu Żydów i Żydówek w Generalnym Gubernatorstwie z 23 XI 1939 r., VOBlGGP 1939, s. 61.

22 Pierwsze rozporządzenie wykonawcze do zarządzenia z 26 X 1939 r. o wprowadzeniu przymusu pracy dla ludności żydowskiej w Generalnym Gubernatorstwie z 11 XII 1939 r., VOBlGGP 1939, s. 231.

23 Andrzej Dmitrzak, Causes of imposing contributions and methods of levying them in Polish territories under the Nazi occupation during the Second World War, „Studia Historiae Oeconomicae” 1994, t. 21, s. 157-166, tutaj s. 161 i n.

24 Archiwum Państwowe w Katowicach (dalej APKa), Dresdner Bank Kattowitz, 145, Sprawozdanie Dresdner Bank w Katowicach dotyczące oddziałów zlokalizowanych w okręgu Wschodni Górny Śląsk oraz na ziemiach okupowanych za okres 23-28 X 1939 r., k. 150.

25 Historisches Archiv der Commerzbank AG we Frankfurcie nad Menem (dalej HAC), „Der Arbeitskamerad” 1940, t. 7, nr 1, Kolega żołnierz Gerhard Schneider (Berlin, Depositenkassen U) opisuje swoje wrażenia z Krakowa, s. 4.

26 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (dalej AIPN), Najwyższy Trybunał Narodowy (dalej NTN), 333, Zarządzenie o walce przeciw podatkowej zawodności Żydów „Verordnungsblatt des Chefs der Zivilverwaltung” (Krakau) nr 6, 12 X 1939, k. 8.

27 HAC, SdF Ost, Filiale Krakau: Kreditakte Distriktswerk Krakau V, Draht– und Nägelfabrik Brüder Bauminger, Krakau.

28 Ibidem, Commerzbank Krakau do Centrali w Berlinie, [sierpień 1941 r.], b.p.

29 Ibidem, Kreditakte Ch. Nattel, Eisenwarengroßhandlung, Krakau, Wniosek kredytowy Commerzbank Krakau do Centrali w Berlinie dotyczący „kredytu gotówkowego w wysokości 80 000 zł”, 23 IX 1941 r., b.p.

30 Na temat getta krakowskiego por. Dora Agatstein-Dormontowa, Żydzi w Krakowie w okresie okupacji niemieckiej, „Rocznik Krakowski” 1957, t. 31, s. 202 i n.; Roman Kiełkowski, ...Zlikwidować na miejscu. Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Krakowie, Kraków 1981, s. 44 i n. W tym samym czasie powstają getta w innych stolicach dystryktów GG.

31 Agatstein-Dormontowa, Żydzi w Krakowie..., s. 183-223, tutaj s. 183.

32 Raul Hilberg, Zagłada Żydów europejskich, tłum. Jerzy Giebułtowski, Warszawa 2014, t. 1, s. 255.

33 Por. Bogdan Kroll, Rada Główna Opiekuńcza 1939-1945, Warszawa 1985, s. 224 i n.; Adam Ronikier, Pamiętniki 1939-1945, Kraków 2001; Weichert, Milchome; idem, Jidisze alejnhilf [Żydowska samopomoc], Tel Awiw 1962 (w jidysz).

34 Por. AIPN, NTN, 282, Sprawozdanie z działalności Wydziału do spraw Ludności i Opieki, maj 1941 r., k. 134.

35 Zarządzenie o tymczasowych ustaleniach dotyczących płatności w ramach wsparcia dla emerytów byłego państwa polskiego i polskich jednostek samorządowych z 9 XII 1939 r., VOBlGGP 1939, s. 206; Landau, Kronika lat wojny i okupacji, t. 1, s. 165.

36 Weichert, Milchome, s. 48; Ludwik Hirszfeld, Historia jednego życia, Warszawa 2000, s. 342 i n.; por. Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego, oprac. Marian Fuks, Warszawa 1983, s. 78-81; Stanisław Riedel, Działalność Państwowego Banku Rolnego w pierwszych latach okupacji hitlerowskiej, „Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu II wojny światowej” 1959, t. 3, s. 81-95, tutaj s. 91 i n.

37 Por. Loose, Die Beteiligung deutscher Kreditinstitute an der Vernichtung..., s. 254.

38 Weichert, Milchome, s. 190.

39 Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej AŻIH), ARG II 3 (Ring. II/126), Memoriał „Die Zerstörung der jüdischen wirtschaftlichen Position in Polen [Zniszczenie żydowskiej pozycji gospodarczej w Polsce]”, [1940 r.], k. 4, 7 i n.

40 Bogdan Musial, Deutsche Zivilverwaltung und Judenverfolgung im Generalgouvernement. Eine Fallstudie zum Distrikt Lublin 1939-1944, Wiesbaden 1999, s. 154.

41 Rudolf Gater, Warum arbeitet die Industrie im GG so teuer?, „Die wirtschaftliche Leistung. Zeitschrift für die Wirtschaft im Generalgouvernement” 1942, t. 1, nr 5 (15 grudnia), s. 138-141, tutaj s. 141.

42 Por. Klaus-Peter Friedrich, Kollaboration und Antisemitismus in Polen unter deutscher Besatzung (1939-1944/45), „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” 1997, t. 45, nr 9, s. 818-834, szczególnie s. 829 i n.; por. Barbara Engelking, „Szanowny panie gistapo”. Donosy do władz niemieckich w Warszawie i okolicach w latach 1940-1941, Warszawa 2003, s. 40- 45.

43 ANKr, Gubernator Dystryktu Krakowskiego (dalej GDKr), 60, Treuhand-Außenstelle Krakau, Okólnik nr 12 z 12 III 1941 r. dotyczący udzielania zapomóg żydowskim właścicielom, k. 71. Nie wiadomo, jak długo dokonywano tych wypłat, nieznana pozostaje też liczba osób otrzymujących oraz wysokość wypłacanych sum, pochodzących prawdopodobnie z wcześniej zajętego mienia.

44 ANKr, GDKr, 7, Treuhand-Außenstelle Krakau, Okólnik nr 58 z 8 VIII 1940 r. dotyczący akcji przesiedleńczej Żydów z Krakowa.

45 AIPN, NTN, 282, Sprawozdanie z działalności Wydziału do spraw Ludności i Opieki, maj 1941 r., k. 135.

46 Zbigniew Landau, Jerzy Tomaszewski, Bank Handlowy w Warszawie S.A. Historia i rozwój 1870-1970, Warszawa 1970, s. 132 i n.

47 AIPN, NTN, 282, Sprawozdanie z działalności Wydziału do spraw Ludności i Opieki, maj 1940 r., k. 138.

48 Weichert, Milchome, s. 187.

49 Cyt. za: Ldw, Roth, Juden in Krakau unter deutscher Besatzung..., s. 109 i n.

50 Por. AIPN, NTN, 340, Sprawozdanie z działalności gminy żydowskiej w Krakowie za okres 13 IX 1939-30 IX 1940 r., sporządził Franz Guen, Kraków, [październik 1940 r.], k. 103 i n.

51 ANKr, Starosta Miasta Krakowa, 133, Treuhand-Außenstelle Krakau do Wydziału do spraw Zarządu Powierniczego w Urzędzie Generalnego Gubernatora w sprawie kontroli gospodarczej żydowskich przedsiębiorstw i kompleksów nieruchomości, 5 VI 1940 r., k. 551.

52 Archiwum Akt Nowych (dalej AAN), Bank Emisyjny w Polsce, Zarząd Główny, Kraków, 52, Codzienne zarządzenie i informacja Banku Emisyjnego w Polsce nr 22/41 z 13 III 1941 r., k. 90.

53 Ludwig Schreiber, Konzentration und Rationalisierung des Handels, „Die wirtschaftliche Leistung” 1944, t. 3, nr 7, s. 99.

54 Bundesarchiv (dalej BArch), R 52 VI/21, Sprawozdanie Głównego Wydziału Gospodarczego Rządu GG dotyczące racjonalizacji rzemiosła, handlu, gastronomii, hotelarstwa, sektora bankowego i ubezpieczeniowego w GG, z 10 I 1944 r.

55 Ruta Sakowska, Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Z dziejów Żydów w Warszawie w latach okupacji hitlerowskiej (październik 1939 – marzec 1943), Warszawa 1993; Israel Gutman, Żydzi warszawscy 1939-1943. Getto – podziemie – walka, tłum. Zoja Perelmuter, Warszawa 1993; Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, wyd. 2 zm., popr. i rozsz., Warszawa 2013.

56 Christopher R. Browning, Die nationalsozialistische Ghettoisierungspolitik in Polen in 1939-1941 [w:] idem, Der Weg zur „Endlösung”. Entscheidungen und Täter, tłum. Jürgen Peter Krause, Bonn 1998 s. 45 i n., 49 [wyd. oryg. The Path to Genocide: Essays on launching the Final Solution, Cambridge 1992 – przyp. red.]; Dokumenty i materiały do dziejów okupacji niemieckiej w Polsce, t. 3: Getto łódzkie, cz. 1, oprac. Artur Eisenbach, Warszawa-Łódź-Kraków 1946, s. 256.

57 Sakowska, Ludzie z dzielnicy zamkniętej..., s. 48 i n.; Christopher R. Browning, Geneza „„ostatecznego rozwiązania”. Ewolucja nazistowskiej polityki wobec Żydów wrzesień 1939-marzec 1942, współpraca Jürgen Matthäus, tłum. Barbara Gutowska--Nowak, Kraków 2012, s. 124 i n.

58 Adama Czerniakowa dziennik, s. 58, 90, 100 i n., 105, 116, 123, 127 i n.

59 Bilans gospodarczy żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Warszawie. Sprawozdanie Kuratorium Rzeszy do spraw Ekonomii, Urząd w Generalnym Gubernatorstwie, Kraków, marzec 1941 r., dokument opublikowany w: Bevölkerungsstruktur und Massenmord. Neue Dokumente zur deutschen Politik der Jahre 1938-1945, red. Götz Aly, Susanne Heim, Berlin 1991, s. 84-138.

60 Zarządzenie o dzielnicy żydowskiej w Warszawie z 19 IV 1941 r., VOBlGG 1941, s. 211.

61 BArch, R 2501/5515, Transferstelle Warschau, ,Völkischer Beobachter”, 20 VIII 1941, k. 57.

62 Adama Czerniakowa dziennik, s. 175-177, 184; Browning, Geneza „ostatecznego rozwiązania”..., s. 129 i n.

63 AIPN, NTN, 507, Zeznanie Michała Weicherta z 23 X 1946 r., k. 13 i n.; Engelking, Leociak, Getto warszawskie..., s. 423.

64 APKa, Gauwirtschaftskammer Oberschlesien, 40, Okólniki Izby Gospodarczej Górnego Śląska, Wydział Przemysłowy, nr 5/41 z 20 IX 1941 r., k. 39.

65 Engelking, Leociak, Getto warszawskie..., s. 421 i n., 427-437; por. lista firm działających w getcie, ibidem, s. 520-526.