Klucze i Kasa. O mieniu żydowskim w Polsce pod okupacją niemiecką i we wczesnych latach powojennych, 1939-1950

Tekst
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Ostre tezy w przedmiocie „przejmowania” własności żydowskiej w okupowanej Europie wysunął Jan Tomasz Gross w szeroko komentowanym eseju Złote żniwa (2011), stawiając ten długo omijany przez badaczy polskiej rzeczywistości okupacyjnej temat, pomimo jednoznacznej wymowy świadectw z tej epoki, w centrum debaty publicznej. Zdaniem Grossa, „eliminacja Żydów z życia gospodarczego przyjmowana była, tak wśród elit, jak i szerokiej publiczności, z zadowoleniem jak kontynent długi i szeroki”, w grabieży miały zaś uczestniczyć rządy kilkunastu państw, setki galerii i muzeów, dziesiątki tysięcy obrotnych przedsiębiorców i miliony zwykłych ludzi. Również w Polsce55. Jeśli chodzi o okres powojenny, przełomowa była publikacja Marcina Zaremby Wielka trwoga, wprowadzająca tematykę powojennych grabieży mienia na tzw. ziemiach odzyskanych i przywołująca jej okupacyjny kontekst56. Tematyką mienia żydowskiego zajęli się również literaturoznawcy. Sławomir Buryła przekonywająco wykazał, że motyw ten był stale obecny w literaturze polskiej ostatniego półwiecza. „Proza polska – pisze on – od początku odważnie i bez taryfy ulgowej ukazywała różne sposoby bogacenia się i grabienia majątku żydowskiego”, mimo iż otwartość pisarzy, poddanych ciśnieniu ideologii czy klimatu politycznego, na te tematy nie zawsze była „bezwarunkowa”57. Był to jednak w literaturze polskiej wątek marginalny. W chwili oddawania naszego tomu do druku pojawiło się opracowanie Andrzeja Ledera odnoszące się w dużej mierze do tego problemu; autor podkreśla ogromną rolę dokonanego w następstwie Zagłady powszechnego uwłaszczenia, stanowiącego istotny komponent procesów rewolucyjnych z lat 1939-1945. A co więcej: „[t]en ogromny fragment polskiej rewolucji pozostaje zapomniany, zaprzeczony, przemilczany”58. Nadal brakuje jednak gruntownych studiów dotyczących mechanizmów i praktyki rabunku żydowskiego mienia w GG, czy to w perspektywie ogólnej, czy wymiarze regionalnym – w poszczególnych miastach bądź dystryktach. Niewiele wiadomo o likwidacji żydowskich spółdzielni kredytowych i domów bankowych59. Kwestie ekonomiczno-społeczne należy uznać za jeden z najsłabiej opisanych aspektów zagłady polskich Żydów60.



Celem oddawanego do rąk Czytelnika tomu studiów jest przybliżenie problematyki wywłaszczenia i rabunku mienia polskich Żydów podczas okupacji niemieckiej, a także zabiegów wokół jego odzyskania przez ocalonych lub ich spadkobierców w latach tużpowojennych. W mniejszym stopniu chodzi nam o znacznie lepiej opisane w literaturze historycznej mechanizmy stworzonego w Trzeciej Rzeszy systemu rabunku aniżeli o wzbudzającą daleko większe emocje kwestię kontekstu „przewłaszczeń” dokonanych w tym okresie.

Autorów tekstów odnoszących się do okresu okupacji niemieckiej interesuje newralgiczna strefa, w jakiej stykali się broniący resztek własnego mienia Żydzi oraz Polacy, których niemieckie ustawodawstwo oraz ówczesne realia życia codziennego postawiły przed niełatwym egzaminem charakteru. W jednym z raportów przesłanych do rządu polskiego w Londynie, opracowanych w kręgach Delegatury Rządu, sporządzonym jesienią 1942 r., pisano o tym w następujący sposób: „Kapitały polskie zaczynają interesować się nabywaniem obiektów pożydowskich (grunty, fabryki, domy itd.). Poza kwestią trudności, jakie stawiać mogą i będą niemieckie władze w zakresie przewłaszczenia takich obiektów, jest tutaj jeszcze problem polityczny i etyczny czysto polski, który powinien być może oświetlony z oficjalnej polskiej strony. Jest to sprawa jednocześnie i łatwa, i trudna, może ona mieć jednak pewien wpływ na całokształt stosunków polsko-żydowskich”61. Niemniej zarówno w wydawnictwach konspiracyjnych nad dokonującym się na ogromną skalę i w najróżniejszych formach i odsłonach, trwającym od jesieni 1939 r. bezprecedensowym rabunkiem ofiar, nie tylko z nieruchomości i oszczędności, ale i rzeczy osobistych, jak też później w głównym nurcie historiografii panowało wymowne milczenie.

Wśród pytań, na które starają się odpowiedzieć autorzy zamieszczonych w tomie tekstów, na plan pierwszy wybijają się te: Czy w „kraju bez Quislinga” możliwy był szeroki udział w rabunku żydowskich współobywateli? Czy i w jakiej mierze Polacy – i jak wielu z nich – skorzystali materialnie na Zagładzie? Jeżeli tak, to czy były to, jak głoszono dawnej, zdeprawowane jednostki, które raczyły się okruchami z niemieckiego stołu, czy też można mówić o szerszym zjawisku? O współudziale, który z jednej strony mógł mieć odczuwalny rezonans społeczny, z drugiej zaś mógł w istotny sposób przyczynić się do tragedii polskich Żydów? Czy rabowanie Żydów postrzegano jako formę współdziałania z okupantem, czy też jako swoiście pojętą „ochronę substancji narodowej”?

Na prezentowany tom złożyło się dwanaście artykułów naukowych. Są to zarówno studia omawiające zagadnienia ogólne, jak i analizy przypadków. Autorzy korzystali z bogatej bazy źródłowej: dokumentów instytucji niemieckich, akt gminnych i miejskich, materiałów sądowych, dokumentacji konspiracyjnej czy wreszcie dokumentów osobistych – dzienników, wspomnień i relacji.

Przystępując do prezentacji interesujących nas zagadnień, nie można rzecz jasna zapominać, że głównymi beneficjentami rabunku Żydów byli Niemcy. Wprowadzające studium autorstwa niemieckiego badacza Ingo Loosego, jednego z najlepszych znawców tematu, zawiera omówienie polityki gospodarczej w GG i roli, jaką w jej realizacji odegrały niemieckie instytucje bankowe. Problematyka zorganizowanej grabieży pojawia się również w studium Jana Grabowskiego. Przy odtwarzaniu mechanizmu przejmowania żydowskich nieruchomości na podstawie niewykorzystywanej wcześniej przez badaczy dokumentacji z dystryktów krakowskiego i warszawskiego szczególnie interesuje go tworzenie i funkcjonowanie instytucji powierniczych, a zwłaszcza akces zgłaszany do nich przez Polaków. Kolejnym tekstem traktującym o polityce okupanta jest dokonane przez Andrzeja Żbikowskiego zestawienie publikacji – zarówno rozporządzeń władz, jak i materiałów propagandowych zawierających „uzasadnienia” podejmowanych działań – dotyczących „przejmowania” mienia żydowskiego i kwestii własnościowych, zamieszczanych w prasie gadzinowej i wydawnictwach dla Niemców. Autora interesuje również zawartość antysemickich broszur oraz treści propagandowe kierowane przez okupanta do ludności wiejskiej.

Pośrednio związana jest z tym tematem dokonana przez Dariusza Libionkę analiza zawartości najważniejszych konspiracyjnych wydawnictw (prasy i broszur) sygnowanych przez organizacje obozu narodowego (ze Stronnictwem Narodowym i Grupą „Szańca” na czele). W polu badawczym znalazły się nie tylko reakcje na działania aryzacyjne, lecz przede wszystkim treść pojawiających się na przestrzeni lat 1940-1944 postulatów „rozwiązania kwestii żydowskiej”. Problematyka ta, choć omawiana w literaturze, przedstawiana była zazwyczaj w sposób mało precyzyjny – akcentowano potępienie przez polskich nacjonalistów działań Niemców, tracąc z pola widzenia treść ich linii programowej.

Ostatnim studium na temat polityki okupacyjnej jest omówienie Dagmary Swałtek-Niewińskiej dotyczące kolejnych faz trwającego od jesieni 1939 r. zorganizowanego procederu zaboru żydowskich mebli w Krakowie. Punktem wyjścia w rekonstrukcji tych działań są akta starostwa krakowskiego.

Dwa następne artykuły dotyczą historii rodzinnych. Karolina Panz przedstawia okupacyjne losy bogatej rodziny żydowskiej z Nowego Targu. Kolejne etapy aryzacji należącego do niej majątku, w której znaczącą rolę odegrali polscy kontrahenci, zabiegi o obronę swego mienia, a wreszcie próby odzyskania własności po wojnie, przedstawione na podstawie materiałów autobiograficznych oraz dokumentacji – okupacyjnej i powojennej. Przypadek ten został omówiony na tle przejmowania nieruchomości i firm żydowskich w tej miejscowości. Z kolei Małgorzata Melchior niezwykle dokładnie odtwarza losy spolonizowanej rodziny inteligenckiej zamieszkałej w Warszawie, opisuje tryb przejmowania kolejnych należących do niej nieruchomości, a następnie zakończone, najczęściej fiaskiem, starania o ich odzyskanie po wojnie. Zastanawia się również nad znaczeniem majątku z punktu widzenia szans przetrwania.

Tą drugą kwestią zajmuje się na inny, bardziej ogólny sposób, Barbara Engelking, przedstawiając, na podstawie z jednej strony licznych relacji ocalonych, a z drugiej zapisów w powojennej dokumentacji sądowej, chronologię przekazywania rzeczy Polakom, począwszy od wyprzedaży majątku przez mieszkańców dzielnic żydowskich i gett, po przekazywanie rzeczy mających stanowić zabezpieczenie na okres ukrywania się. Autorka rekonstruuje także przyjmowane przez uciekinierów strategie przechowywania i wykorzystywania zdeponowanego majątku, decydujące o życiu i śmierci.

Tom zamyka zbiór trzech tekstów dotyczących skomplikowanej problematyki powojennej restytucji mienia. Wprowadzające w temat studium Nawojki Cieślińskiej-Lobkowicz charakteryzuje uwarunkowania lokalne odzyskiwania zaryzowanego mienia w pierwszym powojennym dziesięcioleciu w Niemczech i Austrii, okupowanych krajach Europy Zachodniej (Francji, Belgii i Holandii) oraz na terenie Czechosłowacji, Rumunii, Węgier i Polski. Tekst dotyczy również starań związanych z odzyskiwaniem zrabowanych dóbr kultury. Autorka konkluduje, że o ile proces restytucji wszędzie napotykał przeszkody wynikające np. z powolności procedur biurokratycznych, braku koordynacji działań czy wreszcie obojętności wobec losu Żydów, co skutkowało jego połowicznością, o tyle jego efekty na Zachodzie i Wschodzie okazały się całkowicie odmienne.

 

Casus polski został bardzo szczegółowo omówiony w dwóch kolejnych tekstach. Studium Aliny Skibińskiej dotyczące rewindykacji mienia prywatnego składa się z dwóch części. W pierwszej autorka omawia przepisy prawne normujące kwestie odzyskiwania mienia oraz zabiegi podejmowane pod tym względem przez instytucje żydowskie w Warszawie. W części drugiej przedstawia działania rewindykacyjne i losy żydowskich nieruchomości w miejscowości Szczebrzeszyn na Lubelszczyźnie na podstawie dokumentacji lokalnych instytucji państwowych. Z kolei Łukasz Krzyżanowski omawia to samo zagadnienie z perspektywy Kalisza i Radomia.

Omawiane w naszym tomie tematy nie wyczerpują oczywiście skomplikowanej problematyki rabunku mienia żydowskiego w okresie okupacji niemieckiej i jego powojennych losów. Mamy jednak nadzieję, że okażą się punktem wyjścia do dalszych badań. Tytuł tomu Klucze i kasa nie przypadkiem zaczerpnęliśmy z eseju Kazimierza Wyki, który tak samo jak Zygmunt Klukowski od lat jest przewodnikiem w naszych wędrówkach w przeszłość.

1 Gitta Sereny, W stronę ciemności. Rozmowy z komendantem Treblinki, tłum. Jan K. Milencki, Warszawa 2002, s. 86.

2 „Die Judenfrage müsste jetzt mit allen Mitteln angefasst werden, denn sie müssten aus der Wirtschaft raus!”, przemówienie z 14 X 1938 r. Cyt. za: Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden durch das nationalsozialistische Deutschland 1933-1945, red. Götz Aly, München 2008, t. 2, s. 322.

3 W skali całego kraju zjawisko omówił Götz Aly w Hitlers Volksstaat. Raub, Rassenkrieg und Nationaler Sozialismus, Fischer, 2006 [wyd. polskie Państwo Hitlera, tłum. Wojciech Łygaś, Gdańsk 2006]. W skali lokalnej na szczególną uwagę zasługuje studium Franka Bajohra „Aryanisation in Hamburg”. The Economic Exclusion of Jews and the Confiscation of their Property in Nazi Germany, New York, 2002 [wyd. oryg. „Arisierung” in Hamburg. Die Verdrängung der jüdischen Unternehmer 1933-1945, Hamburg 1997].

4 Jean-Marc Dreyfus, Le pillage des biens juifs dans l'Europe occidentale occupée: Belgique, France et Pays-Bas [w:] Spoliations et restitutions des biens juifs en Europe XXe siècle, red. Constantin Goschler, Philipp Ther, Claire Andrieu, Paris 2007, s. 85, przypis 41.

5 Fabian Lemmes, Collaboration in wartime France, 1940-1944, „European Review of History” 2008, t. 15, nr 2, s. 159.

6 Kenneth Moure, Economic choice in dark times: the Vichy economy, „French Politics: Culture & Society” 2007, t. 25, nr 1, s. 119-122.

7 Pim Griffioen, Ron Zeller, Anti-Jewish policy and organization of the deportations in France and the Netherlands, „Holocaust and Genocide Studies” 2006, t. 20, nr 3, s. 440.

8 2 VI 1941 r. ogłoszono tzw. II Statut żydowski, który jeszcze bardziej zaostrzył obowiązujące przepisy.

9 Jean-Marc Dreyfus, The looting of Jewish property in occupied Western Europe: A comparative study of Belgium, France, and the Netherlands [w:] Robbery and Restitution: The Conflict Over Jewish Property in Europe, red. Martin Dean, Constantin Goschler, Philipp Ther, New York 2007, s. 58.

10 Lemmes, Collaboration of Wartime France..., s. 159.

11 Moure, Economic choice in dark times..., s. 119-122.

12 Ibidem, s. 120.

13 Ibidem.

14 Dreyfus, The looting of Jewish property in occupied Western Europe..., s. 56. Odwołując się do ówczesnej terminologii: „za żydowski interes uważa się taki interes, w którym więcej niż 1/3 kapitału należy do Żydów bądź też więcej niż 1/3 dyrektorów to Żydzi” (Marc Olivier Baruch, Perpetrator networks and the Holocaust: The spoliation of Jewish property in France, 1940-1944 [w:] Networks of Nazi Persecution: Bureaucracy, Business and the Organization of the Holocaust, red. Gerald D. Feldman, New York 2013, s. 194; Jean-Marc Dreyfus, Franco-German rivalry and ’Aryanization’ as the creation of a new policy in France, 1940-1944 [w:] Confiscation of Jewish Property in Europe, 1933-1945: New Sources and Perspectives, Washington, D.C. 2003, s. 77.

15 Baruch, Perpetrator networks and the Holocaust..., s. 196.

16 Dreyfus, The looting of Jewish property in occupied Western Europe..., s. 60.

17 Griffioen, Zeller, Anti-Jewishpolicy andorganization of the deportations..., s. 442.

18 Dreyfus, The looting of Jewish property in occupied Western Europe..., s. 54.

19 Pieter Lagrou, Victims of genocide and national memory: Belgium, France, and the Netherlands 1945-1965, „Past & Present” 1997, nr 154, s. 197.

20 Ibidem, s. 60.

21 Maxime Steinberg, The Judenpolitik in Belgium within the West European context: Comparative Observation [w:] Belgium and the Holocaust: Jews, Belgians, Germans, red. Dan Michman, Jerusalem 1998, s. 199.

22 Raul Hilberg, Zagłada Żydów europejskich, tłum. Jerzy Giebułtowski, Warszawa 2014, t. 2, s. 568.

23 Zob. np. wnikliwy opis działań „aryzacyjnych” na Słowacji: Jân Hlavinka, The Holocaust in Slovakia: Jewish Community in Medzilaborce District between 1938 and 1945, Budmerice 2011, zwłaszcza rozdział „Aryanization, Liquidation and Further Measures on the Property Issues”, s. 37-109.

24 Zob. np. Gregg J. Rickman, Swiss Banks and Jewish Souls, London 1999; Confiscation of Jewish Property in Europe, 1933-1945: New Sources and Perspectives, Washington, D.C. 2003 (materiały z sympozjum zorganizowanego przez USHMM, dostępne online: http://www.ushmm.org/m/pdfs/20070424-confiscation-jewish-property-europe-symposium.pdf). Ostatnio: Martin Dean, Robbing the Jews: The Confiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1933-1945, Cambridge-New York 2008.

25 Saul Friedländer, Czas eksterminacji. Nazistowskie Niemcy i Żydzi 1939-1945, tłum. Sławomir Kupisz i in., Warszawa 2010, s. 571.

26 Wacław Jastrzębowski, Gospodarka niemiecka w Polsce 1939-1944, Warszawa 1946, s. 191-202. Wersja oryginalna tego opracowania, pisanego na użytek czytelnika zagranicznego, sygnowana pseudonimem Franciszek Kozłowski („Niemiecki eksperyment gospodarczy w Polsce 1939-1943”), została jesienią 1943 r. przesłana do Londynu. Maszynopis w materiałach Departamentu Skutków Wojny Delegatury Rządu (Archiwum Akt Nowych [dalej AAN], 202/I-50). Autor (1900-1964), ekonomista, absolwent Wyższej Szkoły Handlowej, specjalista w zakresie międzynarodowych i morskich stosunków gospodarczych, bezpośrednio przed wojną zatrudniony w Zarządzie m.st. Warszawy, uczestnik kampanii wrześniowej i kampanii francuskiej, w okresie okupacji był pracownikiem Biura Planu Regionalnego m.st. Warszawy, wykładowcą Wolnej Wszechnicy Polskiej, uczestnikiem powstania warszawskiego. Po wojnie krótko pracował w Narodowym Banku Polskim, do 1949 r. był dyrektorem departamentu w Ministerstwie Żeglugi i Handlu Zagranicznego. Ekspert Najwyższego Trybunału Narodowego. Zob. Czesław Bobrowski, O działalności doc. dr Wacława Jastrzębowskiego [w:] Wacław Jastrzębowski, Wybór prac, red. Teresa Pałaszewska-Reindl, Andrzej Hodoly, Warszawa 1966, t. 1-2, s. 10-13.

27 Jastrzębowski, Gospodarka niemiecka..., rozdział „Likwidacja przedsiębiorstw żydowskich”, s. 301-306.

28 Ibidem, s. 176.

29 Ibidem, s. 305-306.

30 AAN, 202/I-50, Franciszek Kozłowski, „Niemiecki eksperyment gospodarczy w Polsce 1939-1943”, k. 210-211.

31 Stanisław Piotrowski, Misja Odyla Globocnika. Sprawozdania o wynikach finansowych zagłady Żydów w Polsce, Warszawa 1949.

32 Dokumenty i materiały do dziejów Żydów w Polsce, t. 2: Akcje i wysiedlenia, oprac. Józef Kermisz, Łódź 1946, s. 116-180 (ziemie wcielone i getto łódzkie), s. 181-195 (magazyny akcji „Reinhardt”); Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, oprac. Tatiana Berenstein, Artur Eisenbach, Adam Rutkowski, Warszawa 1957 (blok dokumentów administracji cywilnej oraz władz SS i policji z ziem wcielonych i GG, dotyczących wywłaszczeń, konfiskat, kontrybucji, sprzedaży mienia ofiar itp., s. 141-197). Różne dokumenty zostały opublikowane w: Karol Marian Pospieszalski, Hitlerowskie „prawo” okupacyjne w Polsce. Wybór dokumentów, cz. 2: Generalna Gubernia. Wybór dokumentów. Próba syntezy, Poznań 1958.

33 Artykuły Tatiany Brustin-Berenstein, Hitlerowskie dyskryminacje gospodarcze wobec Żydów w Warszawie przed utworzeniem getta, „Biuletyn ŻIH” 1952, nr 2 (4), s. 156-190, zwłaszcza s. 170-183 („Konfiskaty, rekwizycje, kontrybucje, grabież” i „Rugowanie z życia gospodarczego”) oraz Rola przedsiębiorców niemieckich w eksterminacji ludności żydowskiej w getcie warszawskim, ibidem, 1955, nr 1-2 (13-14), s. 185-210.

34 Danuta Dąbrowska, Zagłada skupisk żydowskich w „Kraju Warty” w okresie okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn ŻIH” 1955, nr 13-14, s. 122-184; Adam Rutkowski, Martyrologia, opór i zagłada ludności żydowskiej w dystrykcie radomskim podczas okupacji hitlerowskiej, ibidem, 1955, nr 3-4 (15-16), s. 75-182; Tatiana Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada ludności żydowskiej w dystrykcie lubelskim, ibidem, 1957, nr 1 (21); Erna Podhorizer-Sandel, O zagładzie Żydów w dystrykcie krakowskim, ibidem, 1959, nr 2 (30), s. 87-109.

35 Pospieszalski, Hitlerowskie „prawo” okupacyjne..., cz. 2, s. 525-527 (rozdział „Zagłada Żydów”, s. 520-612; o mieniu polskim traktował cały rozdział pt. „Konfiskata mienia – eksploatacja gospodarcza”, s. 243-275).

36 Kazimierz Wyka, Życie na niby, Warszawa 1957, rozdział pt. „Gospodarka wyłączona”, s. 106-155, szczególnie podrozdział „Żydzi i handel polski”, s. 129-135, cytaty s. 130-131 [wyd. Kraków 2010: s. 274-311; 291-296; cytaty s. 292-293].

37 Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny (1939-1944), wstęp i red. Zygmunt Mańkowski, Lublin 1958. W 1956 r. fragmenty opublikowano w „Biuletynie ŻIH”. Całość zapisków Klukowskiego, niestety ze skrótami: Zamojszczyzna 1944-1959, t. 1-2, Warszawa 2007.

38 Artur Eisenbach, Hitlerowska polityka zagłady Żydów, Warszawa 1961, s. 182202; 392-410. Pierwsze wydanie: Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów w latach 1939-1945 jako jeden z przejawów imperializmu niemieckiego, Warszawa 1953.

39 Np. Ruta Sakowska, Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Z dziejów Żydów w Warszawie w latach okupacji hitlerowskiej październik 1939-marzec 1943, Warszawa 1975. Na łamach „Biuletynu ŻIH” ukazały się ponadto: tekst Jerzego Jarosa (Grabież mienia Żydów przez władze hitlerowskie w świetle akt Urzędu Powierniczego w Katowicach (1961, nr 1 [38], s. 105-117), a następnie studium Tatiany Berenstein o sporach i konfliktach wokół wykorzystania pracy przymusowej i mienia Żydów (O podłożu gospodarczym sporów między władzami administracyjnymi a policyjnymi w Generalnej Guberni (1939-1944), „Biuletyn ŻIH” 1965, nr 1 [53], s. 33-79).

 

40 Józef Kasperek, Grabież mienia w obozie na Majdanku, „Zeszyty Majdanka” 1972, t. 6, s. 46-89.

41 Czesław Łuczak, Grabież polskiego mienia na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej „wcielonych” do Rzeszy 1939-1945. Wydawnictwo źródłowe, Poznań 1969.

42 Czesław Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Warszawa 1970, t. 1, 572-573. Fragmenty dotyczące „kontaktów gospodarczych polsko-żydowskich” na terenie Warszawy oparte zostały na kuriozalnych „wspomnieniach” Tadeusza Bednarczyka Getto warszawskie i ludzie, jakimi ich znałem (rozdziały dotyczące losu Żydów – t. 2, s. 306-348).

43 Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 2, s. 31-33. Co ciekawe, w tym miejscu pojawiają się odniesienia do eseju Kazimierza Wyki „Gospodarka wyłączona”.

44 Czesław Łuczak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce, Poznań 1979, s. 226-257 (rozdział pt. „Grabież mienia”). W dokładnie taki sam sposób został potraktowany interesujący nasz problem w opracowaniu wydanym już w Trzeciej RP w prestiżowej serii „Polska. Dzieje narodu, państwa i kultury” pod redakcją Jerzego Topolskiego (Czesław Łuczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej, Poznań 1993, s. 201-210, tytuł rozdziału: „Grabież polskiego, żydowskiego i cygańskiego mienia”).

45 Barbara Ratyńska, Ludność i gospodarka Warszawy i okręgu pod okupacją hitlerowską, Warszawa 1982. „Przed ostatecznym zniszczeniem getta [warszawskiego] okupant wywiózł z tego terenu surowce oraz znaczną część urządzeń fabrycznych, a także mebli oraz wszystkich innych łupów. [...] Po całkowitej grabieży bardziej wartościowych mebli dowództwo SS i policji zwróciło się do Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy (za pośrednictwem starostwa) o współudział w rozprzedaży około 25 wagonów mebli pożydowskich. Magistrat starał się unikać tej roli” (s. 380). Nieco informacji znalazło się również w pracy o kontrybucjach: Andrzej Dmitrzak, Hitlerowskie kontrybucje w okupowanej Polsce 1939-1945, Poznań 1988 (zwłaszcza s. 25-30; 35-38).

46 Omówienie problematyki: Dariusz Stola, The Polish debate on the Holocaust and the restitution of property [w:] Robbery and Restitution..., s. 240-258.

47 Literatura dotycząca losów mienia po wojnie omówiona została w artykule Aliny Skibińskiej w tym tomie.

48 Np. Teresa Prekerowa, Wojna i okupacja [w:] Najnowsze dzieje Żydów w Polsce (w zarysie do 1950 roku), red. Jerzy Tomaszewski, Warszawa 1993, s. 273-384.

49 Krzysztof Persak, Akta postępowań cywilnych z lat 1947-1949 w sprawach dotyczących zmarłych żydowskich mieszkańców Jedwabnego [w:] Wokół Jedwabnego, t. 2: Dokumenty, red. Paweł Machcewicz, Krzysztof Persak, Warszawa 2002, s. 375-414. Przedmiotem analizy były akta postępowań przed Sądem Grodzkim w Łomży.

50 Jan Grabowski, Polscy zarządcy powierniczy majątku żydowskiego. Zarys problematyki, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2005, nr 1, s. 253-260.

51 Jan Grabowski, Ratowanie Żydów za pieniądze – przemysł pomocy, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2008, nr 4, s. 81-109.

52 Karolina Panz, Zagłada sztetl Grice, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2007, nr 3, s. 15-41, zwłaszcza s. 33-37 (część pt. „W miasteczku Judenrein. «Zabezpieczenie i zużytkowanie [...] majątku żydowskiego*”). W większości tekstów o skupiskach żydowskich tematyka ta poruszana była, jeśli w ogóle, bez odniesień do tego typu dokumentacji.

53 Nawojka Cieślińska-Lobkowicz, Losy mienia kulturalnego polskich Żydów w okresie okupacji hitlerowskiej i w pierwszych latach powojennych, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2010, nr 6, s. 87-116.

54 Np. Dariusz Libionka, Biedni AK-owcy patrzą na Zagładę na prowincji, „Więź” 2009, nr 4, s. 118-129; idem, Zagłada wsi polskiej w optyce polskiej konspiracji (19421944) [w:] Zarys krajobrazu. Wieś polska wobec zagłady Żydów, red. Barbara Engelking, Jan Grabowski, Warszawa 2011, s. 72-77.

55 Jan Tomasz Gross, współpraca Irena Grudzińska-Gross, Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach Zagłady, Warszawa 2011, s. 34, 74-76.

56 Marcin Zaremba, Wielka trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012, zwłaszcza s. 275-313. Pierwodruk rozdziału „Gorączka szabru” – „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2009, nr 5, s. 193-220.

57 Sławomir Buryła, Tematy (nie)opisane, Kraków 2013, część „Nowe Eldorado”, s. 115-240, tutaj s. 117-118.

58 Andrzej Leder, Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej, Warszawa 2014, rozdział „Żydzi”, s. 96-148, cytat s. 90.

59 Andrzej Gójski, Etapy i cele niemieckiej polityki bankowej, „Bank i Kredyt” 2004, nr 8, s. 67-75.

60 Zob. Dieter Pohl, „Akcja Reinhardt” w świetle historiografii [w:] Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. Dariusz Libionka, Warszawa 2004, s. 349-350.

61 AAN, DR, 202/XV-1-2, Zagadnienie żydowskie za okres 15 X-15 XI 1942 r., k. 80-80a.