Utopia u władzy Historia Związku Sowieckiego Tom 2 Od potęgi do upadku (1939-1991)Tekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Michał Heller, Aleksander Niekricz

Utopia u władzy. Historia Związku Sowieckiego t. 2: Od potęgi do upadku (1939-1991)


Tytuł oryginału

Utopija u własti. Istorija Sowietskogo Sojuza s 1917 goda do naszych dniej ISBN 978-83-7785-982-7 Copyright © by Leonid Heller, 2016 Copyright © by Estate of Aleksander Niekricz, 2016 Rozdziały I–VI napisał Michał Heller, rozdziały VII–X Aleksander Niekricz, rozdziały XI–XII autorzy napisali wspólnie Redakcja i adiustacja tekstu Izabela Baran, Grażyna Kurkowska, Marta Stołowska Projekt okładki Grzegorz Kalisiak, Pracownia Liternictwa i Grafiki Opracowanie graficzne i techniczne Barbara i Przemysław Kida Zysk i S-ka Wydawnictwo oświadcza, że dołożyło należytej staranności w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do tekstu autorstwa Aleksandra Niekricza. Spadkobierców prosimy o kontakt z wydawnictwem. Wydanie 1 Zysk i S-ka Wydawnictwo ul. Wielka 10, 61-774 Poznań tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67 faks 61 852 63 26 dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90 sklep@zysk.com.pl www.zysk.com.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione. Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w Zysk i S-ka Wydawnictwo.

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

PODZIĘKOWANIA

WAŻNIEJSZE SKRÓTY I AKRONIMY

ROZDZIAŁ VII Na pograniczu (1939–1941)

1. Gotowi do obrony?

2. Ku osi Moskwa–Berlin

3. W labiryntach dezinformacji

ROZDZIAŁ VIII Wojna (1941–1945)

1. W obliczu klęski

2. Rząd, naród, wojna

3. Zwycięstwo pod Moskwą

4. Przegrane bitwy i żołnierskie losy

5. Drang na Wołgę

6. Niemieccy okupanci

7. Stalingrad

8. Kursk — przełom w wojnie

9. Zbrodnia katyńska

10. Państwo i Cerkiew

11. ZSRS i zachodni sojusznicy

12. Jałta — błogosławieństwo sowieckiego imperium

13. Kapitulacja Niemiec

14. Wyzwanie rzucone reżimowi

15. Poczdam

16. Bilans

ROZDZIAŁ IX Zmierzch epoki stalinowskiej (1945–1953)

1. Repatriacja

2. Ruchy powstańcze

3. Zimna wojna na wszystkich frontach

4. Od wojny do pokoju

5. Łagrowe imperium

6. Kryzys reżimu

7. Śmierć Stalina

ROZDZIAŁ X Lata rozterki i nadziei (1953–1964)

1. Pierwszy triumwirat

2. XX zjazd KPZS

3. Krwawa jesień ’56

4. Z doświadczeń ulepszania systemu

5. Współistnienie i ekspansja

6. Dwaj wielcy bracia

7. Rakiety na Kubie

8. U źródeł duchowego odrodzenia

9. Nowoczerkaska masakra

10. Upadek Chruszczowa

ROZDZIAŁ XI Epoka realnego socjalizmu (1965–1982)

1. Kierownictwo kolektywne

2. Partia pragnie spokoju

3. Wichrzyciele

4. Praska wiosna

5. Odprężenie i détente

6. Upragnione Helsinki

7. Zwyczajny socjalizm

Ideologia

Kult sekretarza generalnego

Represje

Kwestia narodowościowa

Religia

Kultura

Emigracja

Konstytucja

8. Helsinki–Kabul

9. Koniec epoki Breżniewa

ROZDZIAŁ XII Po Breżniewie (1982–1985)

1. Z szefa KGB na sekretarza generalnego

2. Dyscyplina — matką porządku

3. Z ławy szkolnej do Afganistanu

4. Pokój — to wojna

5. Ostatnia reduta

POSŁOWIE 1986

Zamiast zakończenia

POSŁOWIE 1994

Z przeszłości w przyszłość

 

KALENDARIUM

PRZYPISY

INDEKS OSOBOWY

O AUTORACH

PODZIĘKOWANIA

Rozdziały mojego autorstwa powstały w trakcie pracy w Russian Research Center Uniwersytetu Harvarda. Tam miałem okazję uczestniczyć w wielu inspirujących dyskusjach, tam też usłyszałem liczne słowa zachęty kierowane pod moim adresem przez wybitnych kolegów naukowców.

Pragnę zarazem podziękować National Endowment for the Humanities, Fundacji Forda oraz American Council of Learned Societies za wsparcie, jakiego udzielały mi na różnych etapach pracy nad tą książką.

Aleksander Niekricz

WAŻNIEJSZE SKRÓTY I AKRONIMY

Agitprop — Wydział Agitacji i Propagandy przy KC KPZS

ARA — American Relief Administration

AVH — Urząd Bezpieczeństwa Państwowego (Węgry)

CIK (WCIK) — (Wszechrosyjski) Centralny Komitet Wykonawczy

Czekwałap — Nadzwyczajna Komisja ds. Walonek, Łapci i Półkożuszków

CzK (WCzK) — (Wszechrosyjska) Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Nadużyciami Władzy

Dalstroj — Główny Zarząd Budownictwa na Dalekiej Północy

Eserowcy, eserzy — Partia Socjalistów-Rewolucjonistów

GKO — Państwowy Komitet Obrony

Gławlit — Główny Zarząd ds. Literatury i Sztuki, tj. urząd cenzury

GOELRO — Narodowy Plan Elektryfikacji Rosji

Gosizdat — Wydawnictwo Państwowe

Gospłan — Państwowy Komitet Planowania

GPU (OGPU) — (Zjednoczony) Państwowy Zarząd Polityczny przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych

GubCzK — gubernialny oddział CzK

GubKom — gubernialny komitet partii

GUŁag — Główny Zarząd Obozów

Guszossdor — Główny Zarząd Budowy Szos przy NKWD

ICBM — międzykontynentalne balistyczne pociski rakietowe

IRBM — pociski rakietowe balistyczne pośredniego zasięgu

ITŁ — poprawcze obozy pracy

Kadeci — Partia Konstytucyjno-Demokratyczna

Kawbiuro — Biuro Kaukaskie Komitetu Centralnego RKP(b)

KBW — Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (PRL)

KBWE — Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KGB — Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRS

Komandarm — stopień wojskowy: dowódca armii

Kombiedy — komitety biedoty

Kominform — Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych

Komintern — Międzynarodówka Komunistyczna

Komsomoł — patrz: WLKSM

Komucz — Komitet Członków Konstytuanty

KONR — Komitet Wyzwolenia Narodów Rosji

KPCz — Komunistyczna Partia Czechosłowacji

KPD — Komunistyczna Partia Niemiec

KPP — Komunistyczna Partia Polski

KPZS — Komunistyczna Partia Związku Sowieckiego

KWŻD — Wschodniochińska Kolej Żelazna

LEF — Lewicowy Front Sztuki

MChAT — Moskiewski Artystyczny Teatr Akademicki

MGB — Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego

MOPR — Międzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolucjonistom

MRBM — rakietowy pocisk balistyczny średniego zasięgu

MTS — stacja maszynowo-traktorowa

Musawat — Muzułmańska Partia Demokratyczna (Azerbejdżan)

MWD — Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

Narkom — ludowy komisarz

Narkomat — ludowy komisariat

Narkomindieł — ludowy komisarz/komisariat spraw zagranicznych

Narkompros — ludowy komisarz/komisariat oświaty

Narkomsobies — ludowy komisarz /komisariat opieki społecznej

Narkomwojenmor — ludowy komisarz/komisariat ds. wojskowych i marynarki

Narkomzdraw — ludowy komisarz/komisariat zdrowia

NEP — nowa polityka ekonomiczna

NEWZ — Nowoczerkaskie Zakłady Budowy Elektrowozów

NKWD — Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych

NSDAP — Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników

NTS — Ludowy Związek Solidarystów Rosyjskich

Obkom — obwodowy komitet partii

Ochrana — Oddział Ochrony Porządku i Bezpieczeństwa Publicznego

OGPU — patrz: GPU

OKW — Oberkommando der Wehrmacht, naczelne dowództwo niemieckich sił zbrojnych

Orgbiuro — Biuro Organizacyjne WKP(b)

ORI — kubańskie Połączone Organizacje Robotnicze

OUN — Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów

PKWN — Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

Politbiuro — Biuro Polityczne Komitetu Centralnego partii

Politproswiet — instruktor polityczny

Polrewkom — Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski

Prodarmia — armia żywnościowa, aprowizacyjna

Prodnałog — podatek żywnościowy

Prodotriad — oddział zaopatrzeniowy

Prodrazwiorstka — kontyngent

Profintern — Czerwona Międzynarodówka Związkowa

Proletkult — organizacja kulturalno-oświatowa

Prompartia — Partia Przemysłowa

Rajispołkom — rejonowy komitet wykonawczy

Rajkom — rejonowy komitet partii

RAPP — Rosyjskie Stowarzyszenie Pisarzy Proletariackich

Rewkom — Komitet Rewolucyjny

Rewwojensowiet — Rewolucyjny Sowiet (Rada) Wojskowy

RFSRS — Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Sowiecka

RKKA — Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona

RKP(b) — Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików)

ROA — Rosyjska Armia Wyzwoleńcza

ROWS — Rosyjski Wszechwojskowy Związek

RSChD — Rosyjski Ruch Chrześcijański

RSDPR — Rosyjska Socjal-Demokratyczna Partia Robotnicza

RWPG — Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej

SA — Oddziały Szturmowe NSDAP

SAM — pocisk rakietowy ziemia–powietrze

Samizdat — publikacje zakazane, wydawane nieoficjalnie, bez cenzury

SED — Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (NRD)

SMIERSZ — sowiecki kontrwywiad wojskowy

SMOT — Wolne Międzyzwiązkowe Zjednoczenie Ludzi Pracy

SNK (Sownarkom) — Sowiet Komisarzy Ludowych

Sowinformbiuro — Sowieckie Biuro Informacyjne

Sownarchoz — Sowiet (Rada) Gospodarki Ludowej

Sownarkom — patrz: SNK

Sybrewkom — Biuro Syberyjskie KC RKP(b)

Szkrab — pracownik szkolny

Tamizdat — publikacje zakazane, drukowane przez wydawnictwa emigracyjne

Uczraspried — Wydział Ewidencji i Rozmieszczenia Kadr

WAPP — Wszechrosyjskie Stowarzyszenie Pisarzy Proletariackich

WASCHNIL — Wszechzwiązkowa Akademia Nauk Rolniczych im. W.I. Lenina

WCIK — patrz: CIK

WCSPS — Wszechrosyjska Centralna Rada Związków Zawodowych

WCzK — patrz: CzK

Wikżel — Ogólnorosyjski Komitet Wykonawczy Związku Zawodowego Kolejarzy

WKP(b) — Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)

WLKSM (Komsomoł) — Wszechzwiązkowy Leninowski Komunistyczny Związek Młodzieży

Wojenruk — kierownik wojskowy

WRK — Komitet Wojskowo-Rewolucyjny

WSChSON — Wszechrosyjski Społeczno-Chrześcijański Związek Wyzwolenia Narodu

WSNCh — Najwyższa Rada Gospodarki Ludowej

Zakbiuro — Zakaukaskie Biuro WKP(b)

Zek — więzień GUŁagu w ZSRS

ROZDZIAŁ VII
Na pograniczu (1939–1941)

W 1939 roku terytorium ZSRS o powierzchni 21,7 miliona kilometrów kwadratowych zamieszkiwało (według spisu z 17 stycznia tegoż roku) 170,6 miliona mieszkańców. Dwie trzecie ludności — 14,5 miliona (61%) — mieszkało na wsi, a zaledwie jedna trzecia — 56,1 miliona (39%) — w miastach. Osiem milionów sowieckich obywateli, czyli 9% ludności w wieku dorosłym, przebywało w obozach koncentracyjnych i więzieniach1.

1. Gotowi do obrony?

Związek Sowiecki to bardzo zasobny kraj, o niezmierzonych zapasach rud, ropy, węgla, metali szlachetnych. Liczne rzeki i morza są wydajnym źródłem zasobów energetycznych. Różnorodność gleb, klimatu, ukształtowania powierzchni stwarza wspaniałe możliwości dla produkcji zboża, hodowli zwierząt, uprawy warzyw i owoców, rozwoju rybołówstwa, tworzenia obszarów leśnych. Bogactw naturalnych na terytorium Związku Sowieckiego wystarczyłoby na wiele pokoleń — gdyby rozumnie tymi bogactwami gospodarowano.

Intensywne uprzemysłowienie ZSRS zrealizowano w krótkim czasie głównie kosztem rujnowania rolnictwa, znacznego zmniejszenia produkcji rolnej i surowców, a także nieproporcjonalnie słabego rozwoju przemysłu konsumpcyjnego. Z industrializacją i kolektywizacją wiązała się (co wykazano wcześniej) masowa eksterminacja najbardziej produktywnych warstw — zamożnych chłopów, tak zwanych kułaków i średniaków, przekształcenie znacznej części włościan w zubożałych półrobotników przypisanych do miejsca zamieszkania. Wygórowane normy obowiązkowych dostaw — de facto kontyngentów — i wyjątkowo niskie ceny skupu deprecjonowały pracę kołchoźników i uniemożliwiały większości kołchozów wyrwanie się z potrzasku nędzy i pańszczyźnianej zależności od państwa. Produkcję przemysłową zasiliły miliony wygnanych z roli z powodu przynależności klasowej, ludzie, którzy uciekli do miast jeszcze przed wprowadzeniem w 1932 roku systemu paszportowego, wreszcie setki tysięcy zwerbowanych przez Oddziały Przesiedlenia i Zorganizowanej Rekrutacji Robotników. Wysiłkiem robotników, inżynierów i naukowców stworzono w latach trzydziestych przemysł ciężki — podstawę przemysłu zbrojeniowego.

W przededniu II wojny światowej Związek Sowiecki zajmował pierwsze miejsce na świecie pod względem wydobycia rud manganowych i produkcji kauczuku syntetycznego; pierwsze miejsce w Europie i drugie na świecie pod względem wydobycia ropy naftowej, globalnej produkcji maszyn przemysłowych i traktorów; drugie miejsce w Europie i trzecie na świecie w produkcji energii elektrycznej, surówki, stali i aluminium1; trzecie miejsce w Europie i czwarte na świecie pod względem wydobycia węgla oraz produkcji cementu. ZSRS miał 10-procentowy udział w globalnej produkcji przemysłowej2.

Jednak wielkość produkcji nie oddaje w pełni jej stanu. Inwestycje, wydajność pracy, jakość produkcji, stosunki produkcji — to czynniki niezbędne dla dokonania globalnej oceny. Posłużmy się przykładem hutnictwa żelaza i stali, najważniejszej i najlepiej rozbudowanej gałęzi sowieckiego przemysłu. Dziewięćdziesiąt dziewięć wielkich pieców, 391 pieców martenowskich, 207 pieców elektrycznych, 227 walcowni, 139 baterii pieców koksowniczych — są to dane imponujące3. Ale jednocześnie, poczynając od 1937 — apogeum masowego terroru — aż do roku 1940, hutnictwo żelaza systematycznie nie wykonywało planów. Nawet z budzących wątpliwości oficjalnych statystyk wynika, że produkcja surówki i stali wzrosła w latach 1938–1941 zaledwie o 3%, a wyrobów walcowanych — o 1,1%, zaś wydajność pieców martenowskich w 1940 zmalała w porównaniu z rokiem 19374. W latach 1937–1940 spadła też produkcja przemysłu samochodowego, elektrotechnicznego, traktorowego, papierniczego, maszyn i urządzeń przemysłowych, zmniejszyła się wydajność transportu, liczba budowanych dróg publicznych5.

Przyczyn takiego stanu rzeczy było kilka. Jedna z nich to bez wątpienia nieuzasadnione ekonomicznie plany wyznaczone na trzecią pięciolatkę (1938–1942). Inna, nie mniej ważna, to wprowadzony z rozkazu Stalina masowy terror. Wskutek fali represji wiele zakładów pozbawiono dyrektorów, głównych inżynierów, personelu naukowego i technicznego; represje zrodziły także atmosferę niepewności i strachu; powszechną podejrzliwość zwiększała szpiegomania podsycana przez partyjną wierchuszkę. Owe warunki stwarzały raj dla karierowiczów, donosicieli, nierobów, egoistów, oszczerców — kwiatu nowej klasy rządzącej. Nowo mianowani dyrektorzy przedsiębiorstw często woleli zaniechać modernizacji, której skutki nie były natychmiastowe, żeby nie narażać się na oskarżenie o „szkodnictwo”. Aż do samego wybuchu wojny hutnictwo żelaza i stali — podstawa przemysłu maszynowego i przetwórczego — było wciąż jednym z najsłabszych ogniw sowieckiej gospodarki. Miało to zasadnicze znaczenie dla przemysłu zbrojeniowego.

 

W dziesięcioleciu poprzedzającym rozpoczęcie wojny wydatki na zbrojenia wzrosły w ZSRS — według danych oficjalnych — pięciokrotnie: o 5,4% w pierwszej pięciolatce i średnio o 26,4% przez pierwsze trzy lata trzeciej pięciolatki6. W 1941 roku planowano przeznaczyć na obronę narodową 43,4% całego budżetu7.

Związek Sowiecki był bardzo zacofany pod względem masowej produkcji nowoczesnego uzbrojenia, przede wszystkim samolotów bojowych, czołgów i dział artyleryjskich. W 1940 roku, kiedy w Europie szalała wojna, w ZSRS zbudowano zaledwie 20 samolotów myśliwskich typu MiG-3, 2 bombowce nurkujące typu Pe-2 oraz 64 myśliwce Jak-1. W tym samym roku linie montażowe opuściło zaledwie 11 czołgów T-34 i 243 czołgi KW-18. Natomiast w pierwszej połowie 1941 roku produkcja nowych modeli samolotów i czołgów gwałtownie wzrosła: 1946 myśliwców, 458 bombowców nurkujących Pe-2, 249 samolotów szturmowych Ił-2, 1,1 tysiąca czołgów T-34, 393 czołgi KW-19.

Na początku wojny przemysł zbrojeniowy był jeszcze w stadium reorganizacji, choć jego baza produkcyjna została rozszerzona. Decydujące znaczenie, podobnie jak w innych gałęziach przemysłu, miały nie kalkulacje ekonomiczne czy technologiczne, lecz często niekompetentne opinie kierownictwa partyjnego w osobach samego Józefa Stalina, Andrieja Żdanowa — sekretarza KC WKP(b) odpowiedzialnego za wojsko i przemysł zbrojeniowy — oraz innych. Ich wyobrażenia o wojnie, uzbrojeniu i strategii pozostawały na poziomie doświadczeń wyniesionych z wojny domowej. Na przykład Stalin zaproponował, aby czołgi produkowane w Leningradzie wyposażyć w armaty 107 mm, gdyż sprawdziły się znakomicie w tamtym czasie10. Nie miał pojęcia, że działa polowe i działa czołgowe to całkowicie różne systemy. Wskutek podobnej ignorancji w przededniu wojny przerwano produkcję najpotrzebniejszych dział przeciwpancernych 45 i 76 mm11. Kierownik Ludowego Komisariatu Uzbrojenia Borys Wannikow próbował protestować, oświadczając Żdanowowi na posiedzeniu komisji KC: „W obliczu wojny pozwalacie na rozbrajanie armii”. Był to głos wołającego na puszczy — nikt nie wyciągnął z jego słów wniosków, poza jednym: na początku czerwca 1941 roku Wannikowa aresztowano12. Konstruktora moździerzy Borysa Szawyrina oskarżono o celowe opóźnianie produkcji, choć nie miał nic wspólnego z montażem13. W ogóle winnych sabotażu zbrojeń i przygotowań do wojny szukano wszędzie, tylko nie w kręgach kierownictwa partyjnego i państwowego. Niepokojąco przedstawiała się produkcja dział przeciwlotniczych i przeciwpancernych oraz cekaemów — tu ofiarą padł utalentowany konstruktor czołgów, profesor Władimir Zasławski.

To, że mimo wszystko skonstruowano nowe modele broni i stworzono bazę dla ich seryjnej produkcji, było głównie zasługą naukowców, inżynierów i robotników. Wielu aresztowanych czołowych uczonych pracowało w tak zwanych szaraszkach — więziennych biurach projektowych i laboratoriach. Dopiero wybuch wojny z Niemcami doprowadził do ich uwolnienia. Taki los spotkał między innymi jednego z najsłynniejszych konstruktorów samolotów, Aleksieja Tupolewa14. Przyszły twórca rakiet kosmicznych Siergiej Korolow przesiedział w obozach i tiurmach 16 lat. Podobnych przypadków było bardzo wiele. Wszyscy ci uczeni pracowali pod kontrolą organów bezpieczeństwa.

Na początku 1939 roku masowy terror nieco zelżał, jednak niedługo potem przybyły z Gruzji Ławrientij Beria zastąpił „krwawego karła” Jeżowa na stanowisku narkoma spraw wewnętrznych. Od tej chwili prześladowania powróciły do dawnej skali i przybrały metodyczny charakter. Beria wykorzystywał aparat Ludowego Komisariatu Spraw Węwnętrznych (NKWD) nie tylko do wzmocnienia swoich wpływów w kierownictwie partyjnym, ale też dla lepiej zorganizowanej eksploatacji więźniów, zesłańców i wolnonajemnych robotników.

Ponieważ rząd ZSRS nie podaje oficjalnej liczby więźniów, zostają nam dane szacunkowe. Umiarkowani historycy zachodni uważają, że w chwili wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej ludność obozów zmalała z 8 milionów (1939) do 6,5 miliona (1940)15. Spadek ten był w pierwszej kolejności skutkiem wysokiej umieralności. Większość aresztowanych w latach 1937–1938 nie wytrzymywała łagrowego reżimu dłużej niż dwa–trzy lata. To prawda, w sowieckich obozach nie było komór gazowych ani krematoriów jak w hitlerowskich obozach zagłady. Konwejer śmierci był prymitywniejszy z powodu zacofanej technologii. Tu zwyczajnie rozstrzeliwano, morzono głodem, wyniszczano chorobami, pracą ponad siły, dręczeniem.

GUŁag2 opisany przez Aleksandra Sołżenicyna i innych autorów to tylko fragment — choć najważniejszy — koszmarnego państwa w państwie, jakim było NKWD. Do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych należały, oprócz łagrów, także więzienne laboratoria szaraszki, zakłady przemysłowe, zarządy budowy kanałów, tuneli, szos kolei itp. Organ ten zajmował poczesne miejsce w gospodarce narodowej ZSRS. Dysponując najtańszą na świecie siłą roboczą, stanowił wręcz jeden z filarów sowieckiego systemu gospodarczego. Potwierdzenie tego znajdujemy w oficjalnych sowieckich dokumentach. Zgodnie z planem rozwoju gospodarki ZSRS na rok 19413 NKWD dostarczało 50% drewna uzyskanego na Dalekim Wschodzie, w Karelo-Fińskiej SRS, w Komijskiej Autonomicznej SRS, ponad 30% w obwodach archangielskim i murmańskim, 20–25% w obwodach jarosławskim, gorkowskim, mołotowskim i swierdłowskim oraz w Okręgu Krasnojarskim. NKWD prowadziło ponadto wyrąb i transport drewna w 32 obwodach, republikach autonomicznych i związkowych16.

Fabryki podlegające NKWD produkowały cegłę w Okręgu Chabarowskim, czerpały ropę z rzeki Uchty (plan na 1941 rok — 250 tysięcy ton)17. Więźniowie dostarczali 40% krajowego wydobycia rudy chromitowej18 (150 tysięcy ton z ogólnej wielkości 370 tysięcy ton).

W systemie podlegającym NKWD produkowano cement i drewno obróbkowe, budowano holowniki i kutry morskie, barki, przyczepy do traktorów, zgarniarki, ciężkie spychacze, walce drogowe, narzędzia rolnicze, meble, wyroby trykotarskie i z dzianiny, obuwie itp.19 Z dostępnych źródeł wiemy o wykorzystywaniu więźniów do prac w kopalniach uranu, węgla, złota20.

Znaczenie NKWD dla sowieckiej gospodarki najlepiej ilustruje plan inwestycji na rok 1941. Ogólna ich kwota opiewała na 37,65 miliarda rubli (bez Ludowego Komisariatu Obrony, marynarki wojennej oraz transportu). Na Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD) przypadało 6,81 miliarda rubli, czyli 18% — znacznie więcej niż na którykolwiek inny narkomat. W 1941 roku z przeznaczonych do oddania do użytku obiektów o ogólnej wartości 31,165 miliarda rubli na NKWD przypadał udział o wartości 3,86 miliarda rubli, czyli ponad 12%21.

Biorąc pod uwagę, że narzędzia i maszyny pozostające do dyspozycji więźniów były nieporównanie gorsze i prymitywniejsze niż te używane przez robotników na wolności, można śmiało stwierdzić, że w przededniu wojny z Niemcami praca przymusowa w ZSRS przekraczała 20% ogólnej produkcji. Nawet ze skąpych danych dotyczących płac w podległym NKWD Głównym Zarządzie Budowy Szos, Guszossdor, wynika niezbicie, że średnia roczna pensja robotników zatrudnionych w przedsiębiorstwach tej instytucji była dwukrotnie niższa od zarobków robotników w przedsiębiorstwach podlegających innym narkomatom (odpowiednio, 2424 ruble i 4,7 tysiąca rubli)22.

Według bardzo niekompletnych danych rozkład siły niewolniczej4 w 1945 roku był następujący23:

Kopalnie — 1,0 mln

Więźniowie przydzielani na kontrakty do konkretnych przedsiębiorstw — 1,0 mln

Prace budowlane — 3,5 mln

Budowa, obsługa łagrów, budowa sprzętu obozowego — 0,6 mln

Wyrąb lasów — 0,4 mln

Rolnictwo — 0,2 mln

Jeszcze raz zaznaczamy, że są to dane niekompletne.

Takim sposobem NKWD skupiło w swoich rękach niespotykaną władzę ekonomiczną, administracyjną i polityczną. Pod jego kontrolą znalazł się w pewnym stopniu nawet aparat partyjny, nie wspominając o państwowym.

W „wolnych” przedsiębiorstwach wszystko toczyło się tak jak zwykle. Triumfowała szturmowszczyzna (plan niewykonany przez pierwsze dwie dekady miesiąca starano się nadrobić „szturmem” w ciągu ostatnich dziesięciu dni). Taki styl pracy przetrwał w wielu sowieckich zakładach do dziś. Fabrykom zdarzało się przerywać produkcję, gdy nie dowieziono na czas surowców albo półfabrykatów. W Leningradzie w 1940 roku przerwy w pracy w fabrykach budowy maszyn ciężkich wyniosły w sumie około 1,5 miliona roboczogodzin.

Szukanie winnych w zasadzie nie przynosiło rezultatów, gdyż sprawcami byli nie Iks, Ygrek czy Zet, lecz błędny system planowania i partyjnego zarządzania w skali ogólnokrajowej.

Nie mogąc uporać się z niegospodarnością, szturmowszczyzną, bumelanctwem i pijaństwem, państwo ogłosiło w czerwcu i lipcu 1940 roku całą serię antyrobotniczych dekretów. Już w 1938 roku wprowadzono książeczki pracy, które przypisywały robotników do konkretnych przedsiębiorstw. Książeczki deponowano w kadrach, a bez ich okazania nie można było podjąć nowego zatrudnienia. 26 czerwca 1940 roku ogłoszono dekret, na mocy którego został wprowadzony ośmiogodzinny dzień pracy zamiast siedmiogodzinnego i w pewnych sektorach przemysłu ustanowiono sześciodniowy tydzień roboczy. Zaczął obowiązywać zakaz zmiany miejsca zatrudnienia bez stosownej zgody. Za nieusprawiedliwioną nieobecność i spóźnienia groziły surowe sankcje: od grzywny po karę więzienia. W lipcu 1940 roku wszedł w życie dekret zakazujący kombajnistom i traktorzystom samowolnego porzucania pracy24. W październiku tego samego roku powstał system państwowych rezerw pracy, obejmujący młodzież od czternastego roku życia. Za ucieczkę z przyfabrycznej szkoły zawodowej dzieciom groziła kara do sześciu miesięcy więzienia.

W 1936 roku Stalin oznajmił światu, że w ZSRS w zasadzie zrealizowano już socjalizm25. Następnie partia obwieściła, iż w procesie „realizacji” zrodził się nowy typ człowieka — Człowiek Sowiecki. Równocześnie partia i państwo zadekretowały powrót do najbardziej archaicznych stosunków w produkcji, dawno już zarzuconych we wszystkich krajach rozwiniętych — mianowicie przypisanie do zakładu pracy. Nie było w tym zresztą niczego dziwnego, gdyż przytłaczająca większość ludności, czyli chłopi, była od czasów kolektywizacji przypisana do swoich przedsiębiorstw (kołchozów), a od początku lat trzydziestych, gdy wprowadzono w kraju system paszportowy — do swoich wiosek. Od tej chwili robotnicy i chłopi zostali niejako zrównani w prawach socjalnych względem swojego jedynego pracodawcy, to znaczy państwa: i jedni, i drudzy byli zwyczajnie zniewoleni. Sytuacja do złudzenia przypominała czasy komunizmu wojennego, z ówczesnym przymusem pracy, książeczkami pracy itp.

Jednym z głównych argumentów na rzecz drakońskich posunięć była konieczność wprowadzenia żelaznej dyscypliny w związku z zagrożeniem wojennym. Do tego argumentu uciekano się na wszystkich etapach sowieckiej historii: w 1927 roku ze względu na kryzys w stosunkach z Anglią, w 1931 roku wobec napaści Japonii na Chiny, a od tamtej chwili już nieprzerwanie.

W rzeczywistości wojna nie zagrażała Związkowi Sowieckiemu ani w 1927, ani w 1931, ani w 1935 roku. Ale wmawianie społeczeństwu, że nad ojczyzną zawisło niebezpieczeństwo ze strony państw imperialistycznych, zaszczepianie mu syndromu oblężenia pozwalało kierownictwu partyjnemu utrzymywać kraj w stanie zbliżonym do wyjątkowego, usprawiedliwiać bezprawie i prześladowania twierdzeniem, że są wymierzone we wrogą agenturę.

W owym czasie żadne państwo na świecie nie było w stanie rozpętać „wielkiej wojny”, choćby bardzo pragnęło. Nawet hitlerowskie Niemcy potrzebowały sześciu lat, by przygotować się do napaści na Polskę, mimo ogromnego potencjału wojskowo-przemysłowego, mimo sprzyjającej szowinistycznej atmosfery w kraju i nie mniej sprzyjających warunków międzynarodowych. Rzeczywiste zagrożenie wojenne pojawiło się z chwilą rozpoczęcia przez III Rzeszę pierwszych operacji wojskowych w Europie.